در این صفحه
جراحی‌های عمومی ذکر نشده
این راهنما مراقبت از زخم، پانسمان، آتل و گچ و مصرف داروها را پس از جراحی‌های ارتوپدیِ بدون مقالهٔ اختصاصی توضیح می‌دهد.
🏥 روز عمل و برگشت به خانه
این راهنما برای مراقبت‌های مشترک پس از جراحی‌های ارتوپدی است که هنوز مقالهٔ اختصاصی ندارند. طبیعی است در روزهای اول دربارهٔ زخم، آتل یا کارهای روزمره سؤال داشته باشید؛ با چند مراقبت ساده و برنامهٔ روشن، رسیدگی به خودتان آسان‌تر می‌شود.
ممکن است عمل با بی‌حسی موضعی، بی‌حسی عصب یا بیهوشی انجام شده باشد. تا وقتی عضو بی‌حس است، آن را از فشار، گرمای مستقیم و ضربه محافظت کنید. نبود درد در این مدت، نشانهٔ آماده‌بودن عضو برای کار یا راه‌رفتن نیست.
زمان ترخیص به نوع عمل و وضعیت شما بستگی دارد. پیش از برگشت به خانه، درد و تهوع باید قابل‌کنترل باشد و استفادهٔ ایمن از عصا، واکر یا آویز دست را یاد گرفته باشید. پس از بیهوشی یا آرام‌بخشی، همراه شما را به خانه برساند و در ۲۴ ساعت اول یک بزرگسال در کنارتان باشد.
کمی درد، کبودی و تورم در اطراف محل عمل می‌تواند قابل‌انتظار باشد. روند کلی باید با استراحت، مراقبت و داروی نسخه بهتر شود؛ زیادشدن درد یا پیداشدن نشانهٔ تازه را صرفاً به حساب عمل نگذارید.
⚠️ علائم هشدار: چه کار کنیم؟
همان روز با جراح یا مرکز درمان تماس بگیرید: قرمزی یا گرمیِ رو به گسترش، ترشح چرکی یا بدبو، بازشدن زخم؛ تب ۳۸ درجه یا بالاتر، یا لرز؛ دردِ رو به افزایش با وجود داروی نسخه؛ گزگز یا سوزش تازه زیر آتل؛ همین حالا برای راهنمایی تماس بگیرید؛ پانسمانِ خیس یا خون‌آلود با لکهٔ در حال بزرگ‌شدن؛ گچ یا آتلِ خیس، نرم، شکسته یا شل؛ درد و تورم تازهٔ یک ساق؛ برای ارزیابی همان روز مراجعه کنید؛ افتادن یا ضربه به عضو عمل‌شده.
اورژانسی اقدام کنید: تنگی نفس ناگهانی، درد قفسهٔ سینه، سرفهٔ خونی یا غش؛ انگشتان سرد، رنگ‌پریده یا کبود؛ بی‌حسی تازه و ماندگار یا پیش‌رونده؛ ناتوانی تازه در حرکت انگشتان؛ یا درد شدید و مداوم همراه با احساس فشار؛ خونریزی شدید یا مداوم که با فشار مستقیم روی پانسمان مهار نمی‌شود؛ تورم صورت یا زبان، یا مشکل تنفس پس از مصرف دارو؛ خواب‌آلودگی شدید به‌طوری‌که به‌سختی بیدار می‌شوید، یا تنفس کند و سطحی پس از مسکن قوی یا داروی خواب. در ایران با اورژانس پزشکی ۱۱۵ تماس بگیرید.
اگر دربارهٔ رسیدگی به پانسمان، محافظ عضو یا داروها سؤالی دارید، با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳۷۸۲۵۲۰۷ تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید. در وضعیت اورژانسی منتظر پاسخ مطب نمانید و طبق کادر اورژانس بالا اقدام کنید.
۱مراقبت‌های روزهای اول در خانه
قرار نیست همهٔ کارها را از روز اول به‌تنهایی انجام بدهید. برای دارو، رفت‌وآمد و رسیدگی به پانسمان از همراهتان کمک بگیرید و بین فعالیت‌ها استراحت کنید.
🩹 زخم، پانسمان، دوش گرفتن و مراجعهٔ روتین
پانسمان تمیز و خشک از زخم محافظت می‌کند؛ لازم نیست هر روز آن را برای دیدن زخم باز کنید. یک لکهٔ کوچک و ثابت با خیس‌شدن کامل یا بزرگ‌شدن لکه فرق دارد. روش زیر برای وقتی است که تعویض پانسمان در خانه به شما آموزش داده شده باشد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- زمان اولین تعویض را بررسی کنید. پانسمانِ زیر گچ، آتل ثابت، بانداژ فشاری، پانسمان مکنده یا پانسمان مخصوص را خودتان باز نکنید؛ تیم درمان باید به آن رسیدگی کند.
- برای تعویض مجاز در خانه، دست‌ها را با آب و صابون بشویید و روی سطح تمیز، پانسمان تازه، گاز استریل و کیسهٔ زباله آماده کنید. بخش داخلیِ گاز و پانسمان را با دست لمس نکنید.
- چسب پانسمان قبلی را آرام از پوست جدا کنید. بخیه، منگنه، چسب پوستی و نوارهای چسب بخیه را دست‌کاری نکنید. اگر پانسمان به زخم چسبیده است، آن را نکشید؛ برای جداکردن ایمن راهنمایی بگیرید.
- پانسمان قبلی را دور بیندازید و دوباره دست‌ها را بشویید. اگر تماس با محل زخم لازم است، از دستکش استریل طبق آموزش استفاده کنید. برای تمیزکردن، فقط روش و محلول توصیه‌شده را به کار ببرید؛ الکل، آب‌اکسیژنه، بتادین، پماد یا داروی گیاهی را خودسرانه روی زخم نگذارید.
- پانسمان تازه را طوری قرار بدهید که بخش نرم و جاذب آن (پد) زخم را بپوشاند و چسب فقط روی پوست اطراف بنشیند. آن را سفت دور عضو نپیچید. اگر ترشح پانسمان را خیس می‌کند یا لکه مرتب بزرگ می‌شود، تعویض‌های پی‌درپی را جای بررسی زخم نگذارید.
- اگر آب به داخل پانسمان معمولی نفوذ کرد، آن را با روش آموزش‌داده‌شده با پانسمان خشک عوض کنید. اگر اجازهٔ تعویض ندارید یا زخم زیر آتل و گچ است، همان روز برای رسیدگی هماهنگ کنید.
- برای بسیاری از زخم‌های جراحیِ بسته، دوش از ۴۸ ساعت بعد امکان‌پذیر است؛ این زمان برای همهٔ عمل‌ها، پانسمان‌ها و گچ‌ها مجوز دوش نیست. تا زمان مجازِ شما، بدن را با دستمال مرطوب تمیز کنید و محل عمل را خشک نگه دارید.
- پس از اجازهٔ دوش، دوش کوتاه بگیرید و آب پرفشار را مستقیم روی زخم نگیرید. پانسمان فقط وقتی ضدآب محسوب می‌شود که نوع آن مشخص باشد و لبه‌هایش کاملاً به پوست چسبیده باشند. بخار، شل‌شدن چسب یا نفوذ آب می‌تواند محافظت آن را از بین ببرد.
- آتل و گچ را با کاور یا محافظ ضدآبِ مناسب بپوشانید و عضو را از جریان مستقیم آب دور نگه دارید. کاور یا گچ فایبرگلاس به‌تنهایی به معنای ضدآب‌بودن لایهٔ داخلی نیست. اگر پس از دوش زیر پوشش نم دارد، مانند پانسمان یا گچ خیس به آن رسیدگی کنید.
- تا زخم کاملاً بسته و استفاده از وان یا استخر مجاز نشده، محل عمل را در آب فرو نبرید. گچ و آتل معمولی را حتی با کاور داخل وان، لگن یا استخر نگذارید.
- مراجعهٔ روتین به مطب، بین یک تا دو هفته بعد از عمل است؛ در این ویزیت زخم، پانسمان و محافظ عضو بررسی می‌شوند و مرحلهٔ بعد روشن می‌شود. حتی اگر حالتان خوب است، مراجعه را انجام بدهید؛ اگر برای عمل شما زمان دیگری تعیین شده، همان موعد را اجرا کنید.
- اگر تاریخ ویزیت به شما داده نشده، در اولین روز کاری پس از ترخیص با مطب تماس بگیرید و وقت مشخص بگیرید. برای مشکل تازه تا ویزیت روتین صبر نکنید؛ فوریت‌ها در بخش علائم هشدار آمده‌اند.
- برگهٔ ترخیص، نسخه و فهرست داروهای مصرفی، گزارش عمل و تصویربرداری خواسته‌شده را همراه ببرید. سؤال‌های مربوط به حرکت، کار، آتل و دارو را یادداشت کنید.
- بخیهٔ جذبی، نخِ قابل‌کشیدن، منگنه و چسب پوستی روش رسیدگی یکسانی ندارند. زمان برداشتن نخ یا منگنه به محل زخم و وضعیت ترمیم بستگی دارد؛ خودتان آن‌ها را نکشید. چسب یا نخِ دیده‌شده را هم کوتاه نکنید.
- عکس‌برداری کنترل و شروع فیزیوتراپی برای همهٔ عمل‌ها لازم یا هم‌زمان نیست. اگر درخواست تصویربرداری یا ارجاع فیزیوتراپی دارید، همان برنامه را اجرا کنید؛ کم‌بودن درد یا بسته‌شدن پوست به معنای پایان ترمیم بافت‌های عمقی نیست.
🦾 آتل و گچ؛ مراقبت و کار لازم پس از خیس‌شدن
آتل و گچ از بافت ترمیم‌شده محافظت می‌کنند. کم‌شدن درد به‌تنهایی اجازهٔ بازکردن آن‌ها نیست. حتی اگر پوشش بیرونی محکم باشد، پنبهٔ مرطوبِ زیر آن می‌تواند پوست را اذیت کند.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- آتل ثابت، گچ و بانداژ نگه‌دارنده را نبُرید، کوتاه نکنید و خودتان باز نکنید. آتل قابل‌برداشتن یا محافظ مخصوص عضو (بریس) را فقط در زمان‌هایی که اجازه داده شده، باز کنید؛ داشتن بند چسبی به معنای مجازبودن برداشتن آن نیست.
- پوست کنار لبه‌ها و انگشتانِ بیرون از گچ را روزانه نگاه کنید. حلقه و زیورآلات را از عضو متورم دور نگه دارید. چیزی برای خاراندن زیر گچ نبرید و پودر، روغن یا کرم داخل آن نریزید.
- اگر فقط بیرونِ کاور محافظ خیس شده و خودِ آتل یا گچ و لایهٔ داخلی خشک است، کاور را آرام بردارید و سطح بیرونی را با حوله خشک کنید. خیسیِ کاور را با خیسیِ خودِ گچ یکی ندانید.
- اگر خودِ آتل یا پنبه و پانسمان زیر آن خیس شده، عضو را حمایت کنید و همان روز با مطب یا مرکز گچ‌گیری برای بررسی و احتمال تعویض هماهنگ کنید. آتل ثابت را برای خشک‌کردن باز نکنید. برای آتل قابل‌برداشتن فقط روش مشخصی را اجرا کنید که قبلاً به شما آموزش داده‌اند.
- اگر خودِ گچ خیس شده، روی آن تکیه نکنید و همان روز برای بررسی تماس بگیرید؛ گچ معمولی ممکن است نرم شود و لایهٔ داخلیِ گچ فایبرگلاس هم ممکن است مرطوب بماند. گچ نرم، ترک‌خورده، بدبو یا دارای لایهٔ داخلیِ خیس را در خانه قابل‌اعتماد فرض نکنید.
- برای خشک‌کردن از سشوار داغ، بخاری، اتو یا گرمای مستقیم استفاده نکنید. خشک‌بودن ظاهر گچ، خشک‌شدن پنبهٔ زیر آن را ثابت نمی‌کند و خشک‌کردن خانگی جای بررسی گچِ خیس را نمی‌گیرد.
- اگر تیم درمان صریحاً تأیید کرده که هم جنس گچ و هم لایهٔ داخلی ضدآب است، فقط دستور شست‌وشو و خشک‌کردن همان گچ را اجرا کنید. رنگی‌بودن، سبکی یا فایبرگلاس‌بودن به‌تنهایی چنین تأییدی نیست.
- زمان استفادهٔ شبانه، تنظیم بندها و برداشتن آتل یا گچ به نوع ترمیم بستگی دارد. اگر این دستور را ندارید، تا روشن‌شدن آن محافظ را در وضعیت تجویزشده نگه دارید و با مطب هماهنگ کنید.
🧊 درد، تورم و استراحت
هدف این است که درد آن‌قدر کنترل شود که بتوانید استراحت کنید و فعالیت‌های مجاز را انجام بدهید. اگر روز پرتحرکی داشته‌اید، کمی استراحت و بالاگرفتن عضو می‌تواند ورم را کمتر کند.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- عضو را در وضعیت مجاز روی بالش حمایت کنید و در صورت امکان بالاتر از سطح قلب نگه دارید. برای پا، بالش زیر ساق قرار بگیرد و عضو بی‌حمایت نماند؛ برای دست، ساعد را حمایت کنید. به محل زخم یا لبهٔ گچ فشار مستقیم ندهید.
- اگر سرما برای شما مجاز است، کیسهٔ سردِ بدون نشتی را با یک لایه پارچه حداکثر ۲۰ دقیقه استفاده کنید. پوست را بررسی کنید؛ با درد یا سوزش پوست، کیسهٔ سرد را بردارید و استفاده را متوقف کنید. پیش از نوبت بعد بگذارید پوست به دمای معمول برگردد. روی پوست بی‌حس یا با گردش خون ضعیف خودتان از سرما استفاده نکنید؛ دربارهٔ روش مناسب با تیم درمان هماهنگ کنید.
- کیسهٔ یخ را زیر پانسمان یا داخل آتل نبرید و اجازه ندهید آب آن گچ را خیس کند. هنگام خواب کیسهٔ سرد را روی عضو باقی نگذارید.
- بین فعالیت‌ها استراحت کنید، اما تمام روز بدون ضرورت در تخت نمانید. جابه‌جایی و حرکت‌های مجاز را کوتاه و ایمن انجام بدهید؛ افزایش درد یا ورم پس از فعالیت، نشانهٔ کم‌کردن فشار و بازگشت به حد قبلی است.
💊 داروها و مکمل‌ها؛ کاربرد و مصرف درست و معرفی PRP
آنتی‌بیوتیک، استامینوفن‌کدئین، فاموتیدین، آلپرازولام، ویتامین سی و کلاژن نقش‌های متفاوتی دارند. این توضیح‌ها کمک می‌کند نسخهٔ خودتان را بهتر بشناسید؛ لازم نیست همهٔ این موارد را مصرف کنید. مقدار، فاصلهٔ نوبت‌ها و مدت مصرف باید از نسخهٔ خودتان باشد. پلاسمای غنی از پلاکت (PRP) از مقدار کمی خون خودتان تهیه می‌شود. پلاکت‌ها عامل‌های رشد دارند؛ هدف این روش، کمک به روند طبیعی ترمیم بافت و در موارد مناسب، استخوان است.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- برنامهٔ مصرف: نام و مقدار هر دارو، ساعت نوبت‌ها و آخرین روز مصرف را یادداشت کنید. برای نوبت فراموش‌شده، دستور همان دارو را از بروشور یا داروساز بگیرید؛ همهٔ داروها قانون یکسانی ندارند و برای جبران، مقدار را خودسرانه دو برابر نکنید.
- آنتی‌بیوتیک: برای پیشگیری یا درمان عفونت در شرایط مشخص تجویز می‌شود و برای همهٔ عمل‌ها لازم نیست. نام دارو، فاصلهٔ نوبت‌ها، ارتباط با غذا و مدتِ نسخه را رعایت کنید. با بهترشدن حال، آن را خودسرانه قطع نکنید و پس از پایان نسخه هم تمدید نکنید؛ اگر حساسیت دارویی یا اسهال شدید دارید، همان روز برای بررسی تماس بگیرید؛ برای مشکل تنفس یا تورم صورت طبق بخش علائم هشدار اقدام کنید.
- استامینوفن‌کدئین: ترکیب مسکن است؛ کدئین ممکن است خواب‌آلودگی، تهوع و یبوست ایجاد کند. نام و مقدار استامینوفنِ همهٔ داروهای هم‌زمان را بررسی کنید تا تکراری مصرف نشود. با این دارو الکل مصرف نکنید و تا اثر خواب‌آلودگی ادامه دارد رانندگی نکنید. دارو را دور از دسترس کودکان نگه دارید.
- آلپرازولام: داروی ضداضطراب با اثر آرام‌بخش است؛ مسکن یا داروی ترمیم زخم نیست. همراه‌کردن آن با استامینوفن‌کدئین فقط با برنامهٔ صریح و بررسی‌شدهٔ پزشک مجاز است؛ فاصله‌دادن چند ساعت به‌تنهایی این ترکیب را ایمن نمی‌کند. اگر از قبل آلپرازولام را منظم مصرف می‌کرده‌اید، آن را ناگهانی قطع نکنید و تغییر را با پزشک هماهنگ کنید. همراه آن الکل یا داروی خواب دیگری را خودسرانه مصرف نکنید.
- فاموتیدین: اسید معده را کم می‌کند و برای علت درج‌شده در نسخه مصرف می‌شود؛ می‌توان آن را با غذا یا بدون غذا خورد. این دارو همهٔ عوارض معده یا خطر خونریزیِ مسکن و ضدلخته را از بین نمی‌برد. اگر بیماری کلیه دارید، به پزشک بگویید چون مقدار یا فاصلهٔ مصرف ممکن است تغییر کند.
- ویتامین سی: بدن برای ساخت کلاژن و ترمیم طبیعی به آن نیاز دارد. اگر مکمل در نسخه است، همان مقدار را مصرف کنید؛ دریافت کافی و اصلاح کمبود مهم است، اما مقدار زیاد برای همهٔ بیماران به معنای ترمیم سریع‌تر نیست. سابقهٔ سنگ کلیه یا بیماری کلیه را پیش از مصرف مقدار بالا مطرح کنید.
- کلاژن: مکملی پروتئینی است و باید طبق مقدارِ محصول یا نسخه استفاده شود. برای بهترشدن نتیجهٔ همهٔ جراحی‌ها شواهد یکسان و قطعی وجود ندارد؛ مصرف آن جوش‌خوردن استخوان یا ترمیم زخم را تضمین نمی‌کند و جای غذای متعادل و پروتئین کافی را نمی‌گیرد. ترکیبات و منبع محصول، به‌ویژه در حساسیت غذایی، باید بررسی شوند.
- مسکن‌ها و داروهای دیگر: پیش از افزودن ایبوپروفن، دیکلوفناک، ناپروکسن، آسپرین، داروی خواب یا مکمل جدید، تداخل‌ها را با داروساز یا پزشک بررسی کنید؛ به‌ویژه وقتی ضدلخته مصرف می‌کنید. داروی نسخه را با داروی دیگران یا باقی‌ماندهٔ درمان قبلی جایگزین نکنید.
- کودکان، بارداری و شیردهی: این بخش نسخهٔ دارویی کودک نیست. استامینوفن‌کدئین نباید به کودک زیر ۱۲ سال داده شود و برای بعضی نوجوانان هم محدودیت دارد؛ داروی کودک باید متناسب با سن و وزن تجویز شود. در بارداری یا شیردهی، مصرف این داروها را پیش از شروع با پزشک روشن کنید. کدئین در دوران شیردهی توصیه نمی‌شود؛ برای مسکن مناسبِ جایگزین، پیش از مصرف هماهنگ کنید. بیماری تنفسی یا وقفهٔ تنفس در خواب را هم به پزشک بگویید.
- در برخی جراحی‌های ارتوپدی، دکتر عماد ممکن است PRP را برای حمایت از ترمیم تاندون، بافت نرم یا استخوان در موارد منتخب بررسی کند. در پژوهشی بر بیماران با جوش‌نخوردگی استخوان ساق، استفاده از PRP در کنار تثبیت شکستگی و پیوند استخوان با زمان کوتاه‌تر ترمیم همراه بوده است؛ این نتیجه را نمی‌توان به همهٔ عمل‌های ارتوپدی تعمیم داد. اگر برای شما مناسب باشد، جزئیات درمان در ویزیت تعیین می‌شود؛ برنامهٔ مراقبت پس از عمل شما ادامه دارد.
🫀 پیشگیری از لخته در جراحی اندام تحتانی
ضدلخته برای همهٔ جراحی‌های پا نسخهٔ یکسانی ندارد؛ نوع عمل، میزان بی‌حرکتی و خطر خونریزی در تصمیم اثر دارند. اگر برای شما دارو تجویز شده، مقدار و مدتِ همان نسخه را دقیق اجرا کنید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- اگر ضدلخته تجویز شده، مقدار، نوبت و مدت آن را دقیق اجرا کنید؛ بهترشدن حال یا راه‌رفتنِ بیشتر دلیل قطع زودهنگام نیست. آسپرین را جای تزریق یا قرص ضدلختهٔ نسخه نگذارید.
- اگر جراحی اندام تحتانی داشته‌اید، گچ دارید یا اجازهٔ وزن‌گذاری ندارید و برنامهٔ ضدلخته در نسخه روشن نیست، همان روز با مطب هماهنگ کنید. تا روشن‌شدن برنامه دارو را خودسرانه شروع نکنید.
- اگر سابقهٔ لخته یا خونریزی، بیماری کلیه، بارداری، سرطان یا مصرف داروهای هورمونی دارید، آن را به تیم درمان بگویید. نیاز و انتخاب ضدلخته باید با وضعیت خودتان سنجیده شود.
- اگر نوبتی فراموش شد، نوبت بعد را خودسرانه دو برابر نکنید. نام دارو و زمان نوبت فراموش‌شده را به داروساز یا تیم درمان بگویید تا دستور همان دارو را بگیرید؛ قانون واحدی برای همهٔ ضدلخته‌ها وجود ندارد.
- برای کمک به گردش خون، فعالیت مجاز را انجام بدهید و اگر محدودیت مایعات ندارید، آب کافی بنوشید. حرکت انگشتانِ آزاد یا مچ پا را فقط در صورتی انجام بدهید که در دستور عمل شما مجاز باشد و محدودیت آتل آن را منع نکند؛ حرکت و آب جای ضدلختهٔ تجویزشده را نمی‌گیرند.
🚶 فعالیت پس از جراحی‌های عمومی ذکر نشده
برای این مجموعهٔ جراحی‌ها، تمرین یا جدول وزن‌گذاریِ مشترک و ایمن وجود ندارد. برداشتن یک ضایعهٔ کوچک، ترمیم تاندون و ثابت‌کردن شکستگی ممکن است زخم ظاهری مشابهی داشته باشند، اما تحمل فشار و حرکت آن‌ها متفاوت است.
اگر «بدون وزن‌گذاری» نوشته شده، وزن بدن را روی پای عمل‌شده نیندازید و از وسیلهٔ آموزش‌داده‌شده استفاده کنید. اگر «وزن‌گذاری نسبی» آمده، مقدار مجاز باید روشن باشد؛ با حدس راه نروید. «وزن‌گذاری به اندازهٔ تحمل» فقط وقتی مجاز است که صریحاً برای شما نوشته شده باشد.
- برای دست و شانه، مجازبودن حرکت انگشتان به معنای مجازبودن بلندکردن بار، تکیه‌دادن وزن بدن روی دست یا بازکردن آویز نیست. پس از ترمیم تاندون، حتی بعضی حرکت‌های ساده باید طبق برنامه انجام شوند.
- خانه را برای رفت‌وآمد ایمن آماده کنید: فرش لغزنده و سیم را از مسیر کنار بزنید، وسایل لازم را نزدیک بگذارید و برای پله یا حمام کمک بگیرید. بدون وسیلهٔ کمکی و روش آموزش‌داده‌شده روی یک پا نپرید و از صندلی چرخ‌دار برای تکیه‌دادن استفاده نکنید.
- عصا، واکر، بریس و آویز را وقتی کنار بگذارید که هم اجازه داشته باشید و هم حرکت بدون بی‌ثباتی و خطر زمین‌خوردن ممکن باشد. تمرینِ مقالهٔ عمل دیگری را جای برنامهٔ خودتان نگذارید.
🚗 خواب، غذا، کار و زندگی روزمره
خواب و اشتها ممکن است در روزهای اول مثل قبل نباشد. وعده‌های کوچک، استراحت در وضعیت راحت و کمک همراه می‌تواند این روزها را آسان‌تر کند؛ هدف، برگشت قدم‌به‌قدم به کارهای مجاز است.
- 🛏️ خواب: روی زخم و عضو عمل‌شده نخوابید و محافظ را طبق دستور نگه دارید. اگر آویز یا بریس باید شب هم بسته باشد، آن را برای راحتی خودسرانه باز نکنید.
- 🥗 غذا و آب: غذای معمول و متعادل با پروتئین کافی بخورید؛ تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات، گوشت یا ماهی گزینه‌های معمول‌اند. مکمل خاص برای همه لازم نیست. در دیابت، قند را طبق برنامه کنترل کنید و محدودیت غذایی یا مایعاتِ بیماری‌های زمینه‌ای را رعایت کنید.
- 🚬 سیگار: از سیگار و دیگر دخانیات دوری کنید؛ مصرف آن‌ها می‌تواند ترمیم زخم و استخوان را کند کند. برای کمک به ترک از تیم درمان راهنمایی بگیرید.
- 🚗 رانندگی: پس از بیهوشی یا آرام‌بخشی دست‌کم ۲۴ ساعت رانندگی نکنید؛ پایان این مدت به‌تنهایی اجازهٔ رانندگی پس از جراحی عضو نیست. تا مصرف داروی خواب‌آور، ناتوانی در کنترل فرمان یا ترمز، یا محدودیت آتل و گچ ادامه دارد، رانندگی نکنید. برگشت به رانندگی به کنترل کامل و اجازهٔ متناسب با عمل نیاز دارد.
- 💼 کار و ورزش: کار نشسته و کار بدنی زمان برگشت یکسانی ندارند. از کار کوتاه و مجاز شروع کنید و فرصت بالاگرفتن عضو و استراحت داشته باشید. وزنه، دویدن، پریدن و فعالیت برخوردی را تا اجازهٔ مرحلهٔ مربوط شروع نکنید.
- 🕌 نماز: از وضعیت نشسته یا صندلی استفاده کنید اگر خم‌کردن عضو، تکیه روی دست یا نشستن روی زمین با محدودیت عمل شما سازگار نیست. برای وضو پانسمان و گچ را خیس نکنید؛ حکم شرعیِ روش جایگزین را از مرجع خود بپرسید.
- 🤍 رابطهٔ جنسی: وقتی هوشیار و راحت هستید و محدودیت حرکت یا فشار عضو رعایت می‌شود، دربارهٔ زمان مناسب با توجه به عمل خودتان تصمیم بگیرید. وضعیتی انتخاب کنید که به زخم فشار نیاورد و عضو را نپیچاند؛ با درد، فعالیت را متوقف کنید.
❓ پرسش‌های متداول
۱) پانسمان را هر روز باز کنم تا زخم را ببینم؟
خیر؛ پانسمان تمیز، خشک و سالم را فقط در زمان توصیه‌شده عوض کنید. بازکردن برای دیدن زخم لازم نیست. اگر تعویض در خانه مجاز است، روش بخش زخم را اجرا کنید؛ پانسمان زیر گچ یا آتل ثابت را خودتان باز نکنید.
۲) اگر پانسمان خیس شد، می‌توانم بگذارم خودش خشک شود؟
اگر آب به داخل پانسمان معمولی نفوذ کرده، آن را خشک و قابل‌استفاده فرض نکنید. در صورت داشتن اجازه و آموزش، با پانسمان خشک عوض کنید؛ در غیر این صورت همان روز برای تعویض کمک بگیرید. خیس‌شدن سطح یک پانسمان ضدآبِ سالم، بدون نفوذ به داخل، با خیس‌شدن پد آن فرق دارد.
۳) آتل خیس شده؛ باید بازش کنم؟
آتل ثابت را خودتان باز نکنید. عضو را حمایت کنید و همان روز برای بررسی و احتمال تعویض هماهنگ کنید. آتل قابل‌برداشتن فقط با اجازه و روش آموزش‌داده‌شده باز می‌شود. اگر فقط کاور بیرونی خیس شده و آتل خشک مانده، برداشتن و خشک‌کردن کاور کافی است.
۴) گچ خیس شده؛ سشوار کافی است؟
سشوار داغ استفاده نکنید؛ ظاهر خشک، خشک‌بودن پنبهٔ زیر گچ را ثابت نمی‌کند. روی گچ خیس تکیه نکنید و همان روز برای بررسی تماس بگیرید. اگر هم جنس گچ و هم لایهٔ داخلی با تأیید تیم درمان ضدآب است، دستور همان گچ را اجرا کنید.
۵) چه زمانی می‌توانم دوش بگیرم؟
برای بسیاری از زخم‌های جراحی بسته، از ۴۸ ساعت بعد دوش امکان‌پذیر است؛ اجازهٔ شما به نوع زخم و پانسمان وابسته است. آتل و گچ معمولی باید خشک بمانند. تا زمان مجازِ خودتان، با دستمال مرطوب بدن را تمیز کنید؛ پس از اجازه، دوش کوتاه و محافظ سالم داشته باشید.
۶) یک لکهٔ خون کوچک روی پانسمان نگران‌کننده است؟
یک لکهٔ کوچک که بزرگ نمی‌شود می‌تواند پس از عمل دیده شود. اندازه و تغییر آن را دنبال کنید، بدون اینکه پانسمان را برای دیدن زخم باز کنید. خیس‌شدن پانسمان، گسترش لکه یا خونریزی ادامه‌دار نیاز به رسیدگی طبق بخش علائم هشدار دارد.
۷) بخیه را چه زمانی باید بکشم؟
اول مشخص کنید بخیهٔ شما جذبی است یا به کشیدن نیاز دارد؛ منگنه و چسب هم روش دیگری دارند. یک روز ثابت برای همهٔ محل‌های جراحی درست نیست. در تاریخ تعیین‌شده برای بررسی زخم یا برداشتن بخیه مراجعه کنید و اگر تاریخی ندارید، با مطب وقت برداشتن یا بررسی زخم را مشخص کنید؛ خودتان نخ را نکشید.
۸) اگر حالم خوب است، باز هم ویزیت بعد از عمل لازم است؟
بله؛ مراجعهٔ روتین به مطب بین یک تا دو هفته بعد از عمل است و فقط به درد وابسته نیست. برای وقت‌گرفتن در اولین روز کاری پس از ترخیص هماهنگ کنید. اگر وقت اختصاصی دیگری به شما داده‌اند، همان را نگه دارید؛ برای مشکل تازه تا موعد مراجعه صبر نکنید.
۹) چون پایم عمل شده، حتماً باید ضدلخته بخورم؟
نیاز به ضدلخته برای همه یکسان نیست. داروی نسخه را دقیق مصرف کنید؛ اگر جراحی اندام تحتانی، گچ یا منع وزن‌گذاری دارید و برنامهٔ ضدلخته روشن نیست، همان روز با مطب هماهنگ کنید. خودتان آسپرین یا داروی دیگری شروع نکنید.
۱۰) نوبت ضدلخته را فراموش کردم؛ چه کار کنم؟
مقدار داروی ضدلخته را در نوبت بعد خودسرانه دو برابر نکنید. نام دارو، مقدار و زمان نوبت فراموش‌شده را بررسی کنید و دستور همان دارو را از داروساز یا تیم درمان بگیرید. پاسخ برای تزریق‌ها و قرص‌های مختلف یکسان نیست؛ اسم دارو برای پاسخ دقیق لازم است.
۱۱) برای درد می‌توانم مسکن دیگری به نسخه اضافه کنم؟
پیش از اضافه‌کردن، با داروساز یا تیم درمان هماهنگ کنید. بعضی داروها مادهٔ مشترک دارند و ممکن است استامینوفن تکرار شود؛ بعضی مسکن‌ها هم همراه ضدلخته خطر خونریزی را بیشتر می‌کنند. برای درد کنترل‌نشده، مقدار دارو را خودسرانه افزایش ندهید.
۱۲) برای ورم، یخ بهتر است یا بالاگرفتن عضو؟
در صورت مجازبودن، می‌توان از هر دو کمک گرفت. عضو را حمایت‌شده بالا بگیرید و کیسهٔ سردِ خشک با پارچه را حداکثر ۲۰ دقیقه استفاده کنید. با درد یا سوزش پوست، کیسهٔ سرد را بردارید و استفاده را متوقف کنید. روی پوست بی‌حس خودتان سرما نگذارید و آب یخ را به پانسمان و گچ نرسانید.
۱۳) وقتی درد ندارم، می‌توانم روی پایم راه بروم؟
فقط اگر وزن‌گذاری برای شما مجاز شده باشد. ترمیم استخوان یا تاندون ممکن است هنوز به محافظت نیاز داشته باشد، حتی وقتی درد کم است. معنای منع، وزن‌گذاری نسبی و وزن‌گذاری به اندازهٔ تحمل در بخش فعالیت توضیح داده شده است؛ مقدار مبهم را از مطب روشن کنید.
۱۴) آتل یا آویز را شب‌ها هم نگه دارم؟
اگر استفادهٔ شبانه تجویز شده، بله. برای همهٔ جراحی‌ها یک پاسخ مشترک وجود ندارد. تا وقتی برنامهٔ خودتان روشن نشده، محافظ را در وضعیت تجویزشده نگه دارید و برای دستور خواب هماهنگ کنید. بازشدن آسان بندها دلیل مجازبودن برداشتن نیست.
۱۵) چه زمانی دوباره رانندگی کنم؟
پس از بیهوشی یا آرام‌بخشی دست‌کم ۲۴ ساعت رانندگی نکنید و تا اثر داروهای خواب‌آور ادامه دارد پشت فرمان ننشینید. پس از جراحی عضو، کنترل کامل فرمان و ترمز و سازگاری با محدودیت محافظ هم لازم است؛ روز ثابت مشترکی برای همهٔ عمل‌ها وجود ندارد.
۱۶) برای برگشت به کار باید صبر کنم تا بخیه کشیده شود؟
کشیدن بخیه تنها معیار نیست. کار باید با محدودیت فشار و حرکت شما سازگار باشد و امکان مراقبت از زخم و استراحت بدهد. کار بدنی، باربرداری و ایستادن طولانی معمولاً به بررسی جدا نیاز دارند؛ برنامه را با نوع کارتان مشخص کنید.
۱۷) کلاژن و ویتامین سی، زخم را زودتر خوب می‌کنند؟
ویتامین سی برای ساخت کلاژن و ترمیم طبیعی لازم است و اصلاح کمبود اهمیت دارد؛ اما مقدار بیشتر برای همه به معنای بهبود سریع‌تر نیست. مکمل کلاژن هم برای همهٔ جراحی‌ها نتیجهٔ ثابت و تضمین‌شده ندارد. اگر این موارد در نسخهٔ شما هستند، مقدار همان نسخه را اجرا کنید و غذای متعادل و پروتئین کافی را کنار نگذارید.
۱۸) بعد از مسکن یبوست گرفته‌ام؛ چه کمک می‌کند؟
مایعات در حد مجاز، خوراک پرفیبر و فعالیت مجاز کمک می‌کند. دربارهٔ نرم‌کنندهٔ مدفوع متناسب با دارویتان راهنمایی بگیرید. اگر درد شکم شدید یا مداوم، استفراغ یا ناتوانی در دفع گاز دارید، همین حالا برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید؛ این وضعیت را فقط یبوست معمولی فرض نکنید.
۱۹) برای نماز می‌توانم روی زمین بنشینم؟
فقط وقتی نشستن روی زمین و برخاستن از آن، محدودیت حرکت و وزن‌گذاری شما را نقض نمی‌کند. در غیر این صورت از صندلی استفاده کنید و برای وضو گچ یا پانسمان را خیس نکنید. دربارهٔ روش شرعی جایگزین، از مرجع خود راهنمایی بگیرید.
۲۰) رابطهٔ جنسی را از چه زمانی می‌توانم شروع کنم؟
زمان ثابت برای همهٔ جراحی‌ها مناسب نیست. هوشیاری کامل، راحتی و رعایت محدودیت فشار و حرکت لازم است. وضعیت بدون فشار بر زخم یا پیچاندن عضو انتخاب کنید و با درد متوقف شوید؛ اگر عمل شما محدودیت خاص دارد، زمان شروع را در ویزیت روشن کنید.
✅ مراقبت منظم، با چند قدم روشن
زخم و محافظ را تمیز و خشک نگه دارید، دارو را طبق نسخه مصرف کنید، فقط فشار و حرکت مجاز را انجام بدهید و ویزیت تعیین‌شده را از دست ندهید. لازم نیست مسیر بهبود را به‌تنهایی طی کنید؛ برای سؤال مشخص، نام عمل و دستور ترخیص را در دسترس داشته باشید تا پاسخ متناسب با خودتان بگیرید.
اگر علائمی دارید که طبق کادر هشدار به تماس همان روز نیاز دارند، همان روز با مطب تماس بگیرید و منتظر وقت ویزیت نمانید. برای سؤال دربارهٔ زمان مراجعه، آتل یا برگشت به کار، با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳۷۸۲۵۲۰۷ تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید. در وضعیت اورژانسی منتظر پاسخ مطب نمانید و طبق بخش علائم هشدار اقدام کنید.
برای آشنایی با درمان آسیب‌های ارتوپدی، صفحهٔ تروما و بازسازی اندام را ببینید.
این محتوا صرفاً برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، توصیهٔ پزشک معالج، برگهٔ ترخیص یا پروتکل اختصاصی جراح شما نیست. زمان‌بندی، دامنهٔ حرکت، تحمل وزن و مقدار تمرین با توجه به نوع عمل، اقدامات هم‌زمان و شرایط هر فرد متفاوت است. دارو، پانسمان یا برنامهٔ تمرینی خود را بدون هماهنگی با تیم درمان تغییر ندهید.
📚 منابع علمی
مشاهدهٔ منابع راهنما
- MedlinePlus: Surgical wound care - closed. https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000738.htm
- NICE: Surgical site infections: prevention and treatment (NG125), Recommendations. https://www.nice.org.uk/guidance/ng125/chapter/Recommendations
- Guy’s and St Thomas’ NHS Foundation Trust: Caring for your surgical wound at home. https://www.guysandstthomas.nhs.uk/health-information/caring-your-surgical-wound-home
- AAOS OrthoInfo: Care of Casts and Splints. https://www.orthoinfo.org/recovery/care-of-casts-and-splints/
- York and Scarborough Teaching Hospitals NHS Foundation Trust: Plaster cast care. https://www.yorkhospitals.nhs.uk/seecmsfile/?id=2627
- Gloucestershire Hospitals NHS Foundation Trust: Care of your cast. https://www.gloshospitals.nhs.uk/your-visit/patient-information-leaflets/care-your-cast/
- Royal Wolverhampton NHS. Knee arthroscopy: exercise and guidance, cold-therapy precautions (institutional postoperative guidance; cautiously adapted here). https://royalwolverhampton.nhs.uk/wp-content/uploads/2026/01/Knee_Arthroscopy_Exercise_and_Guidance.pdf
- South Tees Hospitals NHS Foundation Trust: Peripheral nerve block. https://www.southtees.nhs.uk/resources/peripheral-nerve-block/
- Kingston and Richmond NHS. After an anaesthetic and sedation: Day Surgery Unit (updated July 2026). https://www.kingstonandrichmond.nhs.uk/patients-and-families/patient-leaflets/after-anaesthetic-and-sedation-day-surgery-unit
- Royal Free London NHS. Preventing surgical site infections (approved April 2026). https://www.royalfree.nhs.uk/patients-and-visitors/patient-information-leaflets/preventing-surgical-site-infections/submit/43795
- NICE: Venous thromboembolism in over 16s (NG89), Recommendations. https://www.nice.org.uk/guidance/ng89/chapter/Recommendations
- NHS: Anticoagulant medicines. https://www.nhs.uk/medicines/anticoagulants/
- MedlinePlus: Acetaminophen. https://www.medlineplus.gov/druginfo/meds/a681004.html
- NHS: Ibuprofen for adults. https://www.nhs.uk/medicines/ibuprofen-for-adults/
- MedlinePlus: Pain medications - narcotics. https://medlineplus.gov/ency/article/007489.htm
- NHS. Having surgery: after surgery. https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/having-surgery/afterwards/
- AAOS OrthoInfo: Rotator Cuff Tears: Surgical Treatment Options. https://www.orthoinfo.org/treatment/rotator-cuff-tears-surgical-treatment-options/
- Mid and South Essex NHS Foundation Trust: Broomfield Orthopaedic Virtual Fracture Clinic. https://www.mse.nhs.uk/broomfield-orthopaedic-virtual-fracture-clinic
- Royal National Orthopaedic Hospital. Eating well before and after surgery: a patient guide. https://www.rnoh.nhs.uk/patients-and-visitors/patient-information-guides/eating-well-before-and-after-surgery-patients-guide
- AAOS OrthoInfo: Smoking and Musculoskeletal Health. https://www.orthoinfo.org/staying-healthy/smoking-and-musculoskeletal-health
- NIDDK, NIH. Symptoms and causes of constipation. https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/constipation/symptoms-causes
- NHS: DVT (deep vein thrombosis). https://www.nhs.uk/conditions/deep-vein-thrombosis-dvt/
- MedlinePlus, NIH. Opioids and opioid use disorder: overdose warning signs. https://medlineplus.gov/opioidsandopioidusedisorderoud.html
- NHS: Antibiotics. https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/
- NHS: Antibiotics - Interactions. https://www.nhs.uk/medicines/antibiotics/interactions/
- MedlinePlus: Acetaminophen and Codeine. https://medlineplus.gov/druginfo/meds/a601005.html
- DailyMed, US National Library of Medicine: Alprazolam tablet: prescribing information. https://www.dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=8d76a554-7ed1-4c93-a5ea-30898aec0aa1
- DailyMed, US National Library of Medicine: Famotidine tablet, coated: prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/drugInfo.cfm?setid=fd5d15b9-b1b5-48ef-ba41-8a43a7642e94
- NIH Office of Dietary Supplements: Vitamin C: Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminC-HealthProfessional/
- Bechara, Flood and Gunton; Antioxidants: A Systematic Review on the Role of Vitamin C in Tissue Healing. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36009324/
- Latini et al.; Frontiers in Medicine: Clinical evidence for low-molecular-weight collagen peptides in tendon and ligament tears: a systematic review with narrative synthesis. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42666580/
- DailyMed, US National Library of Medicine: Acetaminophen and Codeine Phosphate tablets: prescribing information. https://dailymed.nlm.nih.gov/dailymed/lookup.cfm?setid=5c96d033-bf7c-47de-aa0d-5998b3bf4a63&version=7
- Great Ormond Street Hospital for Children NHS Foundation Trust: How to care for a wound after surgery. https://www.gosh.nhs.uk/conditions-and-treatments/procedures-and-treatments/how-to-care-for-a-wound-after-surgery/
- Platelet-Rich Plasma (PRP): American Academy of Orthopaedic Surgeons patient information (accessed 2026-10-11). Full text
- Clinical outcomes of tibial nonunion treatment through the combination of PRP, autogenous iliac bone grafting, and augmentation plating. Frontiers in Surgery. 2025. DOI:10.3389/fsurg.2025.1573679. Full text
دکتر جلیل عماد
متخصص و جراح ارتوپدی، دارای بورد تخصصی جراحی استخوان و مفاصل؛ با سال‌ها تجربه در تعویض مفصل زانو و لگن، آسیب‌های ورزشی و آرتروسکوپی در اصفهان.
