در این صفحه
- 🏥 روز عمل و پیش از ترخیص چه میگذرد؟
- ⚠️ علائم هشدار؛ چه زمانی کمک بگیرید؟
- 🩹 مراقبتهای روزهای اول بعد از عمل
- 🛡️ دو هفتهٔ اول
- ↔️ دو هفتهٔ دوم
- 🌱 روزهای ۳۱ تا ۶۰؛ قدرت پایه و راهرفتن باکیفیت
- 🏋️ روزهای ۶۱ تا ۹۰؛ تعادل و کنترل تکپا
- 🎯 پس از ماه سوم؛ بازگشت پایدار به فعالیت
- 🚗 زندگی روزمره و بازگشت به فعالیت
- ❓ پرسشهای پرتکرار
- ✅ جمعبندی
- 📚 منابع علمی
عمل جراحی تعویض کامل مفصل لگن؛ مراقبت و بازتوانی
راهنمای کامل و معیارمحور روز عمل و مراقبت پس از تعویض کامل مفصل لگن؛ از زخم، دارو و علائم هشدار تا تمرینهای سه ماه نخست و بازگشت ایمن به فعالیت.

🏥 روز عمل و پیش از ترخیص چه میگذرد؟
بیهوشی و کنترل درد: تعویض کامل مفصل لگن میتواند با بیحسی نخاعی همراه آرامبخشی یا بیهوشی عمومی انجام شود. پس از عمل، تیم ریکاوری هوشیاری، فشار خون، تهوع، درد و خونرسانی و حرکت پا را بررسی میکند و برنامهٔ چندوجهی کنترل درد را ادامه میدهد.
حرکت زودهنگام: در تعویض اولیه و بدون عارضه، فیزیوتراپی معمولاً همان روز یا حداکثر طی ۲۴ ساعت آغاز میشود. نخست نشستن و برخاستن، سپس ایستادن و چند قدم با واکر تمرین میشود؛ مقدار وزنی که میتوانید روی پا بگذارید روی برگهٔ ترخیص نوشته میشود.
ترخیص بر اساس توانایی: ترخیص زمانی ایمن است که درد و تهوع با برنامهٔ خانگی قابلکنترل باشد، بتوانید بخورید و بنوشید و دفع ادرار داشته باشید، زخم و علائم حیاتی مشکل فوری نداشته باشند و با وسیلهٔ مناسب از تخت و صندلی بلند شوید، راه بروید و در صورت نیاز پله را تمرین کنید. این مسیر ممکن است همان روز یا پس از بستری کوتاه باشد و برای همه یکسان نیست.
آنچه همراه شما میآید: نسخه و جدول داروها، دستور مراقبت از پانسمان، میزان تحمل وزن، وسیلهٔ کمکی، محدودیت حرکتی اختصاصی، تمرینهای شروع و زمان پیگیری باید در برگهٔ ترخیص روشن باشند. وجود یا نبود «احتیاطات لگن» به رویکرد جراحی و ترمیم بافتها بستگی دارد و از روی یک قانون عمومی تعیین نمیشود.
این راهنما برای تعویض اولیه و بدون عارضهٔ مفصل لگن نوشته شده است. اگر جراح یا برگهٔ ترخیص شما محدودیت اختصاصی تعیین کرده، همان مقدم است و اگر موردی مبهم بود، از تیم درمان بپرسید.
⚠️ علائم هشدار؛ چه زمانی کمک بگیرید؟
همان روز با جراح یا مرکز درمان تماس بگیرید: قرمزی، گرمی یا تورم زخم که رو به گسترش است؛ ترشح غلیظ یا بدبو، خونریزی مداوم یا بازشدن لبهٔ زخم؛ تب طبق حد برگهٔ ترخیص یا لرز؛ دردی که با برنامهٔ نسخه مهار نمیشود؛ بیحسی یا ضعف جدید؛ افت ناگهانی توان راهرفتن؛ درد یا ورم جدید و یکطرفهٔ ساق.
اورژانسی اقدام کنید: تنگی نفس ناگهانی، درد قفسهٔ سینه، سرفهٔ خونی، غش، سرد یا کبودشدن پا، خونریزی مهارنشدنی، یا درد بسیار شدید و ناگهانی لگن همراه با کوتاهشدن یا چرخش غیرعادی پا و ناتوانی در ایستادن. در ایران با اورژانس پزشکی ۱۱۵ تماس بگیرید.
برای ارزیابی اختصاصی با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳۷۸۲۵۲۰۷ تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید. در وضعیت اورژانسی منتظر پاسخ مطب نمانید.
برای آشنایی بیشتر با این حوزهٔ درمانی، صفحهٔ تعویض و بازسازی مفصل را ببینید.
🩹 مراقبتهای روزهای اول بعد از عمل
در چند روز نخست، درد اطراف لگن، کبودی، خستگی و مقداری ورم پا قابلانتظار است؛ قرار نیست همهٔ اینها یکباره ناپدید شوند. هدف این است که زخم خشک و محافظتشده بماند، درد قابلکنترل باشد و حرکتهای کوتاه و ایمن بهتدریج بیشتر شوند. برگهٔ ترخیص و دستور جراح شما بر هر زمان یا عدد عمومی این مقاله مقدم است.
استثناهای این عمل: برای تعویض اولیهٔ بدون عارضه نوشته شده؛ دستور اختصاصی جراح شما بر آن مقدم است. چیزی ننوشته؟ بپرسید.
🩹 مراقبت از زخم و تعویض پانسمان
دیدن پانسمان یا تعویض نخستین آن ممکن است کمی اضطرابآور باشد، اما لازم نیست زخم را مرتب باز کنید. بیشتر کار شما این است که پوشش زخم تمیز، خشک و سر جای خود بماند و پوست بیدلیل دستکاری نشود. وسایل را پیش از شروع آماده کنید و مراحل را آرام انجام دهید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- ابتدا نوع پانسمان را از روی برگهٔ ترخیص مشخص کنید. پانسمان ضدآب و ماندگار معمولاً تا حدود روز هفتم تا دهم یا زمان بررسی زخم سر جای خود میماند؛ پانسمان گاز ساده را در زمان نوشتهشدهٔ مرکز و نیز هر زمان خیس یا کثیف شد، تعویض کنید.
- دستها را با آب و صابون بشویید و پانسمان تازه، چسب و کیسهٔ زباله را روی سطح تمیز بگذارید. سطح داخلی پانسمان تازه را لمس نکنید.
- پانسمان بیرونی را از یک گوشه و در امتداد پوست آرام جدا کنید. چسب پوستی، نوارهای باریک، بخیه، منگنه یا دلمه را نکَنید و لبههای زخم را برای دیدن داخل آن از هم باز نکنید.
- زخم را کوتاه و بدون فشار نگاه کنید. یک لکهٔ کوچک صورتی یا شفاف که ثابت است و کمتر میشود ممکن است در روزهای اول دیده شود؛ آن را نسابید و ترشح را با فشار بیرون نیاورید.
- فقط با روش نوشتهشده تمیز کنید. الکل، آباکسیژنه، بتادین، پماد، کرم یا پودر تازه را خودسرانه روی خط زخم نریزید؛ این مواد میتوانند پوست در حال ترمیم را تحریک کنند.
- پانسمان تازه را خشک و نهچندان سفت ببندید. چسب نباید پوست را بکشد و پا باید گرم، طبیعیرنگ و دارای حس معمول بماند.
- اگر پانسمان خیس، کثیف، شل یا از ترشح اشباع شد، منتظر روز برنامهریزیشده نمانید؛ آن را طبق دستور با پوشش تمیز جایگزین کنید یا برای کمک همان روز با مرکز درمان تماس بگیرید.
- تغییر رو به بدترشدن را جدی بگیرید: بزرگشدن سریع لکه، خونریزی ادامهدار، ترشح غلیظ یا بدبو، بازشدن لبهها یا قرمزی و گرمیِ در حال گسترش با روند معمول فرق دارد و نیازمند تماس همانروز است.
🚿 پانسمان ضدآب، دوش و غوطهوری
دوش کوتاه با خواباندن زخم در آب فرق دارد. اگر پانسمان ضدآب سالم و کاملاً چسبیده باشد، بعضی مراکز دوش از روز بعد را مجاز میدانند؛ با پانسمان معمولی اغلب لازم است حدود ۵ تا ۷ روز زخم خشک بماند.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- پیش از دوش، حمام را ایمن کنید: کف غیرلغزنده، دستگیره یا صندلی محکم داشته باشید و در چند نوبت اول تنها وارد حمام نشوید.
- آب پرفشار را مستقیم روی پانسمان نگیرید و روی زخم لیف، اسفنج یا صابون نکشید. پس از دوش اطراف پوشش را با ضربههای آرام حوله خشک کنید.
- اگر آب زیر پانسمان رفت یا پوشش نرم و جدا شد، آن را مرطوب رها نکنید؛ طبق دستور با پانسمان خشک جایگزین کنید یا از مرکز درمان کمک بگیرید.
- تا بستهشدن کامل، خشکی زخم و نبود دلمهٔ ناپایدار در وان، استخر یا جکوزی فرو نروید؛ این زمان معمولاً دستکم ۳ تا ۴ هفته است.
💊 داروها؛ منظم، ساده و بدون تداخل
فقط داروهای نوشتهشده در نسخهٔ ترخیص را مصرف کنید. یک جدول کاغذی یا یادآور تلفن برای نام دارو، ساعت و آخرین نوبت بسازید تا یک نوبت جا نیفتد یا دوبار خورده نشود.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- مسکنها را با همان مقدار و فاصلهٔ نسخه مصرف کنید. داروهای درد و سرماخوردگی ممکن است مادهای مشترک مانند استامینوفن داشته باشند؛ برچسبها را پیش از مصرف همزمان بخوانید.
- داروی پیشگیری از لخته را در ساعت ثابت و تا پایان مدت نسخه ادامه دهید. اگر نوبتی فراموش شد، آن را دو برابر نکنید؛ راهنمای همان دارو یا تماس با مرکز درمان را دنبال کنید.
- آسپرین، ایبوپروفن، ناپروکسن، مکمل یا داروی گیاهی تازه اضافه نکنید تا تداخل آن با رقیقکنندهٔ خون، بیماری کلیه یا معده و داروهای دیگر بررسی شود.
- مسکنهای خوابآور میتوانند سرگیجه، تهوع و یبوست ایجاد کنند. همراه آنها الکل مصرف نکنید، رانندگی نکنید، آهسته از جا بلند شوید و آب، فیبر و داروی تجویزشدهٔ یبوست را فراموش نکنید.
- درد مهارنشده یا عارضهای که خوردن، نوشیدن یا راهرفتن ایمن را مختل میکند دلیل افزایش خودسرانهٔ دوز نیست؛ همان روز برای تنظیم برنامه تماس بگیرید.
🧊 کنترل درد، ورم و خستگی
ورم میتواند از اطراف لگن تا ران، زانو و حتی مچ پایین بیاید و در پایان روز بیشتر باشد. روند کلی باید هفتهبههفته بهتر شود؛ واکنش صبح روز بعد به شما میگوید فعالیت روز قبل مناسب بوده یا زیاد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- کمپرس سرد را ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی ناحیهٔ دردناک بگذارید. یک پارچهٔ نازک میان پوست و کیسه باشد، هنگام خواب از سرما استفاده نکنید و پس از هر نوبت رنگ و حس پوست را بررسی کنید.
- برای کمشدن ورم، دراز بکشید و کل پا را با بالش حمایت کنید تا مچ بالاتر از قلب قرار بگیرد؛ پا را در وضعیتی نگذارید که محدودیت حرکتی اختصاصی شما را نقض کند.
- فعالیت را خرد کنید. چند نوبت راهرفتن و تمرین کوتاه از یک نوبت طولانی بهتر تحمل میشود؛ استراحت مطلق نیز خشکی، ضعف و خطر لخته را بیشتر میکند.
- اگر فردای فعالیت درد، ورم یا لنگش واضحتر شد، همان فعالیت را کوتاهتر یا آسانتر کنید و شدت، دامنه و تعداد را همزمان بالا نبرید.
🫀 پیشگیری از لخته و خونریزی غیرعادی
پس از تعویض مفصل، پیشگیری از لخته معمولاً ترکیبی از داروی نسخه، حرکت زودهنگام، پمپ مچ و گاهی جوراب یا وسیلهٔ فشاری است. نوع دارو و مدت آن براساس خطر فردی انتخاب میشود و یک نسخهٔ واحد برای همه وجود ندارد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- داروی ضدلخته را کامل و دقیق مصرف کنید و بدون هماهنگی قطع، جایگزین یا دوبرابر نکنید.
- اگر جوراب فشاری در برنامه است، آن را بدون چینخوردگی بپوشید و هر روز پوست، رنگ و حس انگشتان را بررسی کنید.
- نشستن طولانی را با حرکت مچ و چند قدم ایمن بشکنید. در برنامهٔ خانگی AAHKS، پمپ مچ معمولاً ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث ۳ ثانیه آموزش داده میشود؛ برنامهٔ ترخیص شما تعیینکننده است.
- خونریزی طولانی، ادرار قرمز یا قهوهای، مدفوع قرمز یا سیاه، استفراغ خونی یا کبودی بسیار بزرگ نیازمند تماس فوری برای ارزیابی داروست.
🚶 راهرفتن، واکر، عصا و پله
در تعویض کامل اولیه و پایدار، وزنگذاری در حد تحمل با واکر اغلب از روز عمل یا روز بعد شروع میشود. «در حد تحمل» یعنی راهرفتن با وسیله و الگوی کنترلشده، نه کنارگذاشتن فوری واکر.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- نوبتهای کوتاه و مکرر راه بروید. ابتدا واکر را کمی جلو ببرید، سپس پای عملشده و بعد پای سالم را حرکت دهید؛ برای تغییر جهت چند قدم کوچک بردارید و روی پای ثابت نچرخید.
- وقتی با واکر بدون آویزانشدن به دستها و بدون لنگش واضح راه میروید، میتوان تمرین عصا را شروع کرد. عصا در دست مقابل لگن عملشده قرار میگیرد و همراه پای عملشده جلو میآید.
- وسیله را فقط با راهرفتن متقارن کنار بگذارید. درد قابلتوجه، افت لگن، عدم تعادل یا کوتاهکردن واضح گام یعنی هنوز به حمایت نیاز دارید.
- در پله، برای بالا رفتن ابتدا پای سالم و برای پایین آمدن ابتدا وسیله و پای عملشده حرکت میکند. از نرده استفاده کنید و تا زمان کنترل کافی پله را یکییکی بروید.
- خانه را کمخطر کنید: فرش لغزنده و سیم را جمع کنید، مسیر شب تا سرویس را روشن نگه دارید و از صندلی محکم با دسته و ارتفاع مناسب استفاده کنید.
🛏️ نشستن، خوابیدن و لباس پوشیدن
وضعیت راحت باید با احتیاطات نوشتهشده برای رویکرد شما سازگار باشد. هدف، جلوگیری از افتادن و ترکیبهای انتهایی حرکت است، نه بیحرکتماندن طولانی.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- روی صندلی محکم و نه خیلی کوتاه بنشینید و هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه وضعیت خود را عوض کنید یا چند قدم ایمن بردارید.
- برای خواب، طاقباز یا در وضعیتی که تیم درمان اجازه داده قرار بگیرید؛ اگر خوابیدن به پهلو مجاز است، یک بالش مناسب میان پاها میتواند از چرخش ناخواسته جلوگیری کند.
- لباس را نشسته بپوشید: پای عملشده را اول داخل لباس و آخر خارج کنید؛ در صورت محدودیت خمشدن از پاشنهکش بلند، جورابپوش یا کمک همراه استفاده کنید.
- برای برداشتن وسیله از زمین خم و نچرخید. از ابزار دستهبلند کمک بگیرید و هیچوقت همزمان روی پای عملشده نچرخید و به پایین دست دراز نکنید.
🛡️ دو هفتهٔ اول
🛡️ صفر تا ۷۲ ساعت؛ حفاظت و شروع حرکت
هدف و شرط ورود: کنترل درد و تهوع، محافظت از زخم، فعالکردن گردش خون و عضلات باسن و انجام جابهجایی کوتاه با وسیلهٔ تعیینشده؛ این مرحله پس از پایدارشدن علائم حیاتی و اجازهٔ تیم درمان آغاز میشود.
فعالیت روزمره و محدودیت: برای هر انتقال و راهرفتن از واکر و همراه استفاده کنید، مسیر خانه را خلوت نگه دارید و فقط به اندازهٔ نوشتهشده وزن بگذارید. چرخش روی پای ثابت، صندلی بسیار کوتاه، خمشدن یا ترکیب حرکتی ممنوع در برگهٔ ترخیص و تمرین تا درد تیز ممنوع است.
تمرینهای این بازه
۱) پمپ مچ پا (Ankle Pumps)
حرکتدادن عضلات ساق در دورهٔ کمتحرکی به گردش خون کمک میکند و خشکی مچ را کاهش میدهد؛ این تمرین جای داروی پیشگیری از لخته یا راهرفتن تجویزشده را… درد یا سفتی تازهٔ ساق، ورم یکطرفه، بیحسی پایدار، تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: حرکتدادن عضلات ساق در دورهٔ کمتحرکی به گردش خون کمک میکند و خشکی مچ را کاهش میدهد؛ این تمرین جای داروی پیشگیری از لخته یا راهرفتن تجویزشده را نمیگیرد.
مرحله و شرط شروع: از ساعات نخست، زمانی که حس و کنترل پا برگشته و تیم درمان اجازه داده است.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا صندلی محکم؛ اگر هنوز سرگیجه یا بیحسی دارید، درازکش و با حضور همراه انجام دهید.
وضعیت شروع: طاقباز یا نیمهنشسته، هر دو ساق حمایتشده، زانوها رو به سقف و مچها آزاد؛ پای عملشده را نچرخانید.
- ران و زانو را آرام نگه دارید.
- پنجهها را به سمت صورت بکشید.
- سپس آنها را آرام از خود دور کنید.
- بدون ضربه و بدون چرخاندن کل پا به نقطهٔ شروع برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: هر دو مچ فقط در دامنهٔ راحت حرکت کنند؛ به انتهای دامنه فشار ندهید و احتیاطات لگن را حفظ کنید.
تنفس، سرعت و ریتم: نفس را حبس نکنید و رفتوبرگشتها را نرم و پیوسته انجام دهید.
دوز مستند: راهنمای خانگی AAHKS برای پمپ مچ ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۳ ثانیه را نشان میدهد؛ فاصلهٔ نوبتها در روز را طبق برنامهٔ ترخیص تنظیم کنید.
استراحت: میان ستها پا را رها کنید و تا آرامشدن خستگی ساق صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: فقط مچ حرکت میکند و کشش یا کار ملایم ساق حس میشود که با توقف کوتاه آرام میگردد.
فوراً متوقف کنید اگر: درد یا سفتی تازهٔ ساق، ورم یکطرفه، بیحسی پایدار، تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه ایجاد شد.
خطاهای رایج: حرکت تند و ضربهای، چرخاندن کل پا از لگن، فشار تا درد و حبس نفس.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: دامنه و تعداد را کمتر کنید و هر مچ را جداگانه حرکت دهید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: حرکت روان و بدون علامت غیرعادی؛ سپس پمپ مچ را کنار نوبتهای کوتاه راهرفتن ادامه دهید، نه به جای آن.
۲) انقباض ایزومتریک عضلات باسن (Gluteal Sets)
این انقباض بدون حرکت بزرگ مفصل، عضلات باسن را دوباره فعال میکند تا در ایستادن، ثبات لگن و راهرفتن نقش خود را بهتر پس بگیرند. درد تیز کشاله یا محل عمل، گرفتگی ماندگار، سرگیجه یا افزایش واضح درد و ترشح زخم رخ داد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این انقباض بدون حرکت بزرگ مفصل، عضلات باسن را دوباره فعال میکند تا در ایستادن، ثبات لگن و راهرفتن نقش خود را بهتر پس بگیرند.
مرحله و شرط شروع: وقتی هوشیاری کامل است و سفتکردن ملایم باسن درد تیز یا کشش زخم ایجاد نمیکند.
وسیله و ایمنی محیط: تخت صاف؛ بالشت یا وسیلهای که پاها را به وضعیت ممنوع ببرد استفاده نکنید.
وضعیت شروع: طاقباز، پاها در راستای مجاز و زانوها راحت؛ لگن روی تخت میماند و کمر در وضعیت طبیعی است.
- بدن را رها و نفس عادی بکشید.
- دو سمت عضلات باسن را آرام به هم بفشارید.
- بدون بلندکردن لگن یا چرخاندن پاها انقباض را نگه دارید.
- عضلات را آهسته آزاد کنید و پیش از تکرار بعدی کاملاً استراحت دهید.
دامنه، سمت و محدودیت: حرکت قابلمشاهدهٔ لگن لازم نیست؛ هر دو سمت فعال میشوند و هیچ محدودیت رویکردی نباید نقض شود.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام سفتکردن آرام بازدم و هنگام رهاکردن دم کنید؛ نفس را نگه ندارید.
دوز مستند: AAHKS الگوی ۳ ستِ ۱۰ تکرار با نگهداشتن حدود ۵ ثانیه را آموزش میدهد؛ در ساعات نخست میتوان با حجم کمتر و فرم درست شروع کرد.
استراحت: میان تکرارها عضله را کامل رها کنید و میان ستها تا رفع گرفتگی استراحت داشته باشید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: انقباض متقارن باسن بدون بلندشدن لگن؛ خستگی خفیف عضله طبیعی است و باید زود آرام شود.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کشاله یا محل عمل، گرفتگی ماندگار، سرگیجه یا افزایش واضح درد و ترشح زخم رخ داد.
خطاهای رایج: حبس نفس، فشار شدید شکم، پلزدن و بلندکردن لگن، یا چرخاندن پنجهها به بیرون.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: انقباض کوتاهتر و ملایمتر با تعداد کمتر انجام دهید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ده انقباض کنترلشده بدون درد افزایشی؛ سپس همین فعالسازی را هنگام انتقال وزن و تمرینهای ایستاده به کار ببرید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی، کبودی و درد قابلکنترل طبیعیاند؛ افزایش پیوستهٔ درد، سرگیجه هنگام انتقال، افت حس یا حرکت پا و هر علامت هشدار نیازمند توقف و ارزیابی است.
شاخهٔ عمل: اگر تحمل وزن محدود، شکستگی یا ترمیم تروکانتر ثبت شده است، مقدار ایستادن و تمرین بعدی را فقط با برنامهٔ اختصاصی پیش ببرید.
معیار عبور: انتقال تخت و صندلی و راهرفتن کوتاه با وسیله و کمک تعیینشده ایمن است، دارو و تمرین ساده را درست اجرا میکنید و علائم تا نوبت بعدی به سطح پایه برمیگردند.
🧊 روزهای ۴ تا ۷؛ آرامکردن درد و ساختن الگوی راهرفتن
هدف و شرط ورود: ادامهٔ محافظت از زخم، مستقلترشدن در انتقالها و تمرین گامهای کوتاه و متقارن؛ ورود وقتی است که سرگیجه مهار شده و میتوانید با وسیله طبق دستور وزن بگذارید.
فعالیت روزمره و محدودیت: چند نوبت کوتاه در خانه راه بروید و میان آنها استراحت کنید. حمل وسیله با دست هنگام کار با واکر، راهرفتن روی فرش لغزنده، چرخش ناگهانی و کنارگذاشتن وسیله با وجود لنگش ممنوع است.
تمرین این بازه
۳) راهرفتن ایمن با واکر (Walker Gait)
واکر اجازه میدهد توالی قدمها را با تعادل و بار کنترلشده تمرین کنید و از شکلگرفتن لنگش دفاعی جلوگیری شود. سرگیجه، خالیکردن پا، درد تیز، حس جابهجایی مفصل، تنگی نفس یا افت ناگهانی توان تحمل وزن…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: واکر اجازه میدهد توالی قدمها را با تعادل و بار کنترلشده تمرین کنید و از شکلگرفتن لنگش دفاعی جلوگیری شود.
مرحله و شرط شروع: پس از اجازهٔ وزنگذاری، کنترل سرگیجه و توانایی ایستادن با کمک؛ نوع واکر را تیم درمان تعیین میکند.
وسیله و ایمنی محیط: واکر تنظیمشده، کفش بسته، زمین خشک و مسیر روشن؛ در شروع همراه در سمت عملشده بایستد.
وضعیت شروع: داخل قاب واکر، آرنجها کمی خم، تنه رو به جلو، هر دو پا در راستای طبیعی و وزن پخششده روی دستها و پاها.
- واکر را به اندازهٔ یک گام کوتاه جلو بگذارید و ثابت کنید.
- پای عملشده را بدون چرخش تا میانهٔ قاب جلو ببرید و پاشنه را آرام بگذارید.
- پای سالم را جلو بیاورید، بدون آنکه از قاب واکر عبور زیادی کند.
- برای تغییر جهت چند قدم کوچک بردارید و هرگز روی پای ثابت نچرخید.
- برای نشستن تا لمس صندلی عقب بروید، دستها را به دسته منتقل کنید و آرام بنشینید.
دامنه، سمت و محدودیت: طول قدم در حدی باشد که لگن تراز بماند؛ تحمل وزن و هر محدودیت چرخش یا خمشدن دقیقاً مطابق برگهٔ ترخیص است.
تنفس، سرعت و ریتم: آزاد نفس بکشید و ریتم «واکر، پای عملشده، پای سالم» را بدون عجله حفظ کنید.
دوز مستند: پروتکل Mass General بر راهرفتن مکرر و کوتاه و افزایش تدریجی فاصله براساس تحمل تأکید دارد و دوز یکسان روزانه تعیین نمیکند؛ برنامهٔ فیزیوتراپی شما مقدار نوبتها را مشخص میکند.
استراحت: پیش از تبدیل درد به لنگش بنشینید؛ نوبت بعدی را وقتی شروع کنید که تنفس و کیفیت گام به حالت پایه برگشته باشد.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: تنه صاف، قدمهای نزدیک به هماندازه و پنجهها رو به جلو؛ خستگی ملایم ران یا باسن قابلانتظار است.
فوراً متوقف کنید اگر: سرگیجه، خالیکردن پا، درد تیز، حس جابهجایی مفصل، تنگی نفس یا افت ناگهانی توان تحمل وزن رخ دهد.
خطاهای رایج: هلدادن واکر خیلی دور، آویزانشدن روی دستها، کشیدن پنجه، قدم بسیار بلند و پیچیدن روی پای عملشده.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: مسیر صاف کوتاهتر، همراه نزدیکتر و استراحت بیشتر؛ در صورت افت فرم به همان وسیلهٔ حمایتی قبلی برگردید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: وقتی بدون تکیهٔ سنگین، عدم تعادل یا لنگش واضح راه میروید، فیزیوتراپیست میتواند عبور به عصا در دست مقابل را بررسی کند.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی و افزایش خفیف درد در پایان نوبت باید با استراحت آرام شود؛ لنگش بیشتر، درد ماندگار تا صبح بعد یا ورم افزایشی یعنی مسیر یا مدت زیاد بوده است.
شاخهٔ عمل: پس از رویکرد لترال یا ترمیم ابداکتورها ممکن است حرکت فعال پا به پهلو محدود باشد؛ هنگام راهرفتن پا را با حرکت جانبی ناگهانی جابهجا نکنید.
معیار عبور: مسیرهای ضروری خانه با واکر و بدون رویداد نزدیک به افتادن انجام میشوند، انتقالها کنترل دارند و واکنش روز بعد بیشتر نشده است.
↔️ هفتهٔ دوم؛ حرکت نرم و استقلال بیشتر
هدف و شرط ورود: حفظ حرکت راحت لگن در دامنهٔ مجاز، کاهش خشکی و آسانترشدن پوشیدن لباس و ورود و خروج از تخت؛ ورود با زخم آرام و تحمل نوبتهای کوتاه راهرفتن است.
فعالیت روزمره و محدودیت: کارهای سبک و کوتاه در ارتفاع کمر مجازند. خمشدن عمیق، عبور پا از خط وسط یا چرخش انتهایی فقط اگر در محدودیت اختصاصی شما ممنوع است انجام نمیشود؛ حرکتی را برای رسیدن به یک زاویهٔ عمومی مجبور نکنید.
تمرین این بازه
۴) سرخوردن پاشنه (Heel Slides)
خم و صافکردن کنترلشدهٔ ران و زانو به کاهش خشکی و آسانترشدن انتقالها کمک میکند، بدون آنکه وزن بدن روی مفصل باشد. درد تیز یا حس تقتق دردناک، گیرکردن، جابهجایی مفصل، افزایش ترشح زخم یا بیحسی تازه رخ…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: خم و صافکردن کنترلشدهٔ ران و زانو به کاهش خشکی و آسانترشدن انتقالها کمک میکند، بدون آنکه وزن بدن روی مفصل باشد.
مرحله و شرط شروع: وقتی زخم محافظتشده است، حرکت باعث درد تیز نمیشود و محدودهٔ مجاز خمشدن برای رویکرد شما روشن است. اگر «احتیاطات قدامی» برایتان ثبت شده، شروع زودهنگام سرخوردن پاشنه ممکن است ممنوع باشد؛ پیش از روشنشدن دستور آن را آغاز نکنید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت صاف و در صورت نیاز کیسهٔ صاف یا پارچه زیر پاشنه؛ کشیدن شدید پا با بند لازم نیست.
وضعیت شروع: طاقباز، هر دو پا در راستای مجاز، پاشنهٔ پای عملشده روی سطح و پنجه رو به سقف.
- عضلات باسن را آرام فعال و لگن را ثابت کنید.
- پاشنهٔ پای عملشده را آهسته به سمت باسن بلغزانید.
- پیش از درد یا عبور از محدودیت اختصاصی متوقف شوید.
- مکث کوتاه کنید و پاشنه را در همان مسیر آهسته به جلو برگردانید.
- در پایان پا را در راستای خنثی رها کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: فقط پای عملشده و تا دامنهٔ راحت و مجاز حرکت میکند؛ لگن نباید بچرخد و زانو نباید به داخل یا بیرون بیفتد.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام نزدیککردن پاشنه بازدم و هنگام بازگشت دم کنید؛ حرکت آرام و بدون جهش باشد.
دوز مستند: AAHKS برای سرخوردن پاشنه الگوی ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه را ارائه میکند؛ با دامنه و حجم کمتر شروع کنید و فقط در صورت آرامماندن علائم به آن نزدیک شوید.
استراحت: میان ستها پا را صاف و عضلات را رها کنید؛ اگر درد با استراحت کوتاه پایین نمیآید، نوبت را پایان دهید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پاشنه روی خط مستقیم میلغزد و کشش ملایمی در جلوی ران یا کشاله احساس میشود که پایدار نمیماند.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز یا حس تقتق دردناک، گیرکردن، جابهجایی مفصل، افزایش ترشح زخم یا بیحسی تازه رخ داد.
خطاهای رایج: کشیدن تا درد، افتادن زانو به داخل، چرخاندن پنجه، بلندکردن لگن و استفاده از حرکت ضربهای.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: دامنه و مکث را کم کنید یا با پای سالم حمایت ملایم بدهید، بیآنکه پا از راستای مجاز خارج شود.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ده حرکت نرم بدون درد افزایشی و بدون واکنش روز بعد؛ سپس از این دامنه برای نشستن و برخاستن کنترلشده استفاده کنید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: کشش ملایم و خستگی کوتاه طبیعی است؛ درد عمقی مفصل، احساس ناپایداری یا تشدید پایدار درد و ورم، نشانهٔ کاهش دامنه و تماس با تیم درمان است.
شاخهٔ رویکرد: اگر محدودیت خمشدن، نزدیککردن یا چرخش برای شما نوشته شده است، همان مرز روی سرخوردن پاشنه و کارهای روزمره نیز اعمال میشود؛ عدد عمومی جای آن را نمیگیرد.
معیار عبور: انتقال و نشستن با دامنهٔ مجاز و کنترل انجام میشود و تمرین بدون تغییر منفی در زخم، درد یا کیفیت راهرفتن تحمل میگردد.
↔️ دو هفتهٔ دوم
⚖️ هفتهٔ سوم؛ کنترل برخاستن و نشستن
هدف و شرط ورود: هماهنگی پاها و تنه در انتقال وزن و کاهش اتکا به دستها؛ ورود زمانی است که از صندلی مناسب بدون سرگیجه و با وسیلهٔ کمکی ایمن بلند میشوید.
فعالیت روزمره و محدودیت: وعدهٔ غذایی ساده یا کار سبک را با وقفه انجام دهید. صندلی نرم و کوتاه، افتادن زانوها به داخل، انداختن ناگهانی بدن روی صندلی و ایستادن بدون تکیهگاه در حضور عدم تعادل ممنوع است.
تمرین این بازه
۵) نشستن و برخاستن از صندلی (Sit to Stand)
این حرکت کاربردی قدرت باسن و ران و کنترل انتقال وزن را برای توالت، صندلی و تخت بهتر میکند و وابستگی به دستها را بهتدریج کم میسازد. درد تیز لگن، سرگیجه، خالیکردن پا، از دستدادن تعادل یا احساس جابهجایی مفصل ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت کاربردی قدرت باسن و ران و کنترل انتقال وزن را برای توالت، صندلی و تخت بهتر میکند و وابستگی به دستها را بهتدریج کم میسازد.
مرحله و شرط شروع: وقتی تحمل وزن مجاز است و میتوانید با واکر یا پیشخوان بدون خالیکردن پا بایستید.
وسیله و ایمنی محیط: صندلی محکم، نسبتاً بلند و دارای دسته که به دیوار تکیه دارد؛ واکر روبهرو و همراه نزدیک باشد.
وضعیت شروع: روی لبهٔ صندلی، پاها در راستای مجاز و کمی عقب، پای عملشده اندکی جلوتر در صورت نیاز، تنه صاف و دستها روی دستهها.
- به جلو روی صندلی جابهجا شوید و کف هر دو پا را ثابت کنید.
- تنه را از لگن کمی جلو بیاورید، بدون خمشدن بیش از حد مجاز.
- از دستهها فشار دهید و همزمان عضلات باسن و ران را فعال کنید.
- پس از ایستادن کامل، دستها را یکییکی روی واکر بگذارید.
- برای نشستن، عقب بروید تا صندلی را لمس کنید، دستهها را بگیرید و آهسته پایین بیایید.
دامنه، سمت و محدودیت: عمق نشستن با ارتفاع صندلی و احتیاطات شما تنظیم میشود؛ زانوها و پنجهها رو به جلو بمانند و پاها از خط وسط عبور نکنند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام برخاستن بازدم و هنگام نشستن دم کنید؛ هر دو جهت آهسته و کنترلشده باشند.
دوز مستند: پروتکل Mass General تمرین انتقال و نشستنـبرخاستن را براساس کیفیت حرکت پیش میبرد و دوز ثابتی برای همه تعیین نمیکند؛ تعداد را فیزیوتراپیست با ارتفاع صندلی و توان شما تنظیم کند.
استراحت: پس از هر چند تکرار کاملاً بنشینید و تا عادیشدن تنفس و فرم استراحت کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: وزن روی هر دو پا پخش است، لگن تراز میماند و خستگی ملایم باسن یا ران رخ میدهد.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز لگن، سرگیجه، خالیکردن پا، از دستدادن تعادل یا احساس جابهجایی مفصل ایجاد شد.
خطاهای رایج: کشیدن واکر برای بلندشدن، سقوط روی صندلی، جمعشدن زانوها به داخل، چرخش تنه و شروع از صندلی خیلی کوتاه.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: ارتفاع صندلی را بیشتر، دامنه را کمتر و کمک دست یا همراه را افزایش دهید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: چند تکرار با توزیع وزن متقارن، بدون درد افزایشی یا افت کنترل؛ سپس کمک دست را مرحلهای کمتر کنید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی عضلات ران و باسن مجاز است؛ درد رو به افزایش، لنگش بیشتر یا نیاز ناگهانی به کمک بیشتر، علامت عقبگرد است.
شاخهٔ عمل: ارتفاع صندلی و مقدار خمشدن لگن باید با احتیاطات رویکرد شما هماهنگ باشد؛ برای بعضی بیماران صندلی بلند یا بالابر توالت موقت لازم است.
معیار عبور: برخاستن و نشستن بدون افتادن، چرخش یا درد تیز انجام میشود و راهرفتن بعد از تمرین بدتر نمیشود.
🌱 هفتهٔ چهارم؛ پایهٔ استقامت
هدف و شرط ورود: افزایش ملایم استقامت و حرکت چرخهای بدون ضربه؛ ورود وقتی است که زخم بسته و خشک، نشستن راحت و راهرفتن کوتاه بدون واکنش پایدار باشد.
فعالیت روزمره و محدودیت: فاصلهٔ پیادهروی و کار سبک را فقط یکییکی بیشتر کنید. مقاومت سنگین، دوچرخهٔ فضای باز، ارتفاع زین نامناسب و رکابزدن از میان درد یا محدودیت ممنوع است.
تمرینهای این بازه
۶) دوچرخهٔ ثابت (Stationary Bike)
دوچرخهٔ ثابت حرکت تکرارشونده و کمضربه و تمرین استقامت را فراهم میکند و میتواند اعتماد به دامنهٔ راحت لگن و زانو را بیشتر کند. درد تیز کشاله یا لگن، گیرکردن، سرگیجه، احساس ناپایداری، ورم افزایشی یا بدترشدن واضح…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: دوچرخهٔ ثابت حرکت تکرارشونده و کمضربه و تمرین استقامت را فراهم میکند و میتواند اعتماد به دامنهٔ راحت لگن و زانو را بیشتر کند.
مرحله و شرط شروع: پس از بستهشدن زخم، اجازهٔ تیم درمان، توانایی سوار و پیادهشدن ایمن و وجود دامنهٔ کافی برای چرخش رکاب بدون نقض احتیاطات.
وسیله و ایمنی محیط: دوچرخهٔ ثابت پایدار با زین بلند، مقاومت نزدیک صفر و همراه در نوبت نخست؛ پدالها و کف زمین خشک باشند.
وضعیت شروع: زین چنان تنظیم شود که در پایینترین نقطه زانو کمی خم بماند، لگن روی زین تراز و پنجهها رو به جلو باشند.
- از سمت و روشی که تیم درمان آموزش داده سوار شوید و پاها را روی پدال ثابت کنید.
- ابتدا رکاب را آهسته و بدون مقاومت حرکت دهید.
- اگر چرخش کامل راحت نیست، حرکت رفتوبرگشتی کوتاه در دامنهٔ مجاز انجام دهید.
- با حفظ تراز لگن چند دقیقه یکنواخت رکاب بزنید.
- پیش از پیادهشدن سرعت را کم، پدالها را ثابت و از تکیهگاه کمک بگیرید.
دامنه، سمت و محدودیت: لگن نباید روی زین تاب بخورد یا به خمشدن و چرخش ممنوع برسد؛ مقاومت فقط پس از کنترل مدت اضافه میشود.
تنفس، سرعت و ریتم: تنفس آزاد و دور آرام و یکنواخت؛ برای عبور از نقطهٔ سخت ضربه نزنید.
دوز مستند: AAHKS شروع با حدود ۵ دقیقه و افزایش تدریجیِ ۵ دقیقهای طی چند هفتهٔ بعد تا تحمل حدود ۲۰ دقیقه پیش از افزودن مقاومت را پیشنهاد میکند؛ افزایش فقط با پاسخ آرام همان روز و روز بعد باشد.
استراحت: میان نوبتها دستکم تا بازگشت درد، تنفس و راهرفتن به حالت پایه صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن تراز، رکاب نرم و خستگی ملایم عضله بدون لنگش پس از پیادهشدن.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کشاله یا لگن، گیرکردن، سرگیجه، احساس ناپایداری، ورم افزایشی یا بدترشدن واضح راهرفتن رخ داد.
خطاهای رایج: زین کوتاه، مقاومت زودهنگام، تابدادن لگن، چرخاندن پنجهها و رکابزدن سریع برای فرار از محدودیت.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: زین را با نظر فیزیوتراپیست بالاتر ببرید، زمان را کم کنید یا فقط رفتوبرگشت کوتاه بدون دور کامل انجام دهید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: دور کامل و مدت پایه بدون درد، ورم یا لنگش واکنشی؛ سپس زمان و بعد مقاومت کم، یکی در هر مرحله افزایش مییابد.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی کوتاه و کشش ملایم طبیعی است؛ درد ماندگار، افزایش لنگش یا ورمی که تا صبح بعد فروکش نمیکند یعنی حجم زیاد بوده است.
شاخهٔ عمل: اگر سوارشدن یا چرخهٔ کامل با احتیاطات رویکرد سازگار نیست، دوچرخه را عقب بیندازید و پیادهروی کوتاه و کنترلشده را ادامه دهید.
معیار ورود به ماه دوم: زخم آرام است، کارهای پایه و مسیر خانه ایمن انجام میشوند، وسیلهٔ کمکی مناسب استفاده میشود و تمرینهای ماه اول بدون واکنش قابلتوجه تا روز بعد تحمل میگردند.
۷) باز کردن ران در حالت دمر (Prone Hip Extension)
تقویت عضلات پشت ران و باسن که هنگام ایستادن و راهرفتن لگن را ثابت نگه میدارند. ۱۰ بار، دو نوبت در روز. درد کمر، درد تیز کشالهٔ ران یا احساس ناپایداری در لگن.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: تقویت عضلات پشت ران و باسن که هنگام ایستادن و راهرفتن لگن را ثابت نگه میدارند.
مرحله و شرط شروع: از هفتهٔ چهارم، در صورتی که خوابیدن روی شکم برایتان راحت باشد و زخم بسته باشد. اگر هنوز روی شکم خوابیدن دردناک است، این تمرین را عقب بیندازید و به تیم درمان بگویید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا تشک محکم و یک بالش نازک زیر لگن؛ اتاق مرتب باشد تا هنگام برخاستن از حالت دمر چیزی زیر پا نباشد.
وضعیت شروع: روی شکم، یک بالش نازک زیر لگن، هر دو پا در راستای طبیعی و پنجهها رو به پایین؛ سر و گردن راحت.
- عضلات باسن سمت عملشده را آرام سفت کنید تا لگن پیش از حرکت ثابت شود.
- زانو را صاف نگه دارید و پای عملشده را فقط چند سانتیمتر از تخت بلند کنید.
- همانجا یک تا دو ثانیه مکث کنید، بدون آنکه کمر قوس بگیرد یا لگن بچرخد.
- پا را آرام و کنترلشده روی تخت برگردانید.
- پیش از تکرار بعدی عضلات را کاملاً رها کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: فقط پای عملشده و فقط تا ارتفاعی که لگن روی تخت بماند؛ پا از خط وسط عبور نمیکند و به داخل نمیچرخد. ارتفاع زیاد کار را از باسن به کمر منتقل میکند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بلندکردن پا بازدم و هنگام پایینآوردن دم کنید؛ نفس را حبس نکنید و حرکت را ضربهای انجام ندهید.
دوز مستند: ۱۰ بار، دو نوبت در روز.
استراحت: میان ستها چند نفس آرام بکشید و عضلات باسن را رها کنید؛ اگر کمر شروع به گرفتن کرد، نوبت را همانجا تمام کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: انقباض را در باسن و پشت ران حس میکنید، نه در کمر؛ لگن هنگام حرکت روی تخت ثابت میماند.
فوراً متوقف کنید اگر: درد کمر، درد تیز کشالهٔ ران یا احساس ناپایداری در لگن.
خطاهای رایج: قوسدادن کمر برای بالاتر بردن پا، خمکردن زانو، چرخاندن لگن به یک سمت و بلندکردن همزمان شانهها.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: ارتفاع را تا حد چند سانتیمتر کم کنید یا فقط عضلات باسن را بدون بلندکردن پا سفت کنید تا خوابیدن روی شکم راحتتر شود.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ده تکرار نرم بدون درد کمر و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس مکث را طولانیتر کنید، نه ارتفاع را.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی ملایم باسن طبیعی است؛ درد کمر، درد کشاله یا حس جابهجایی مفصل طبیعی نیست و باید حرکت را متوقف و با تیم درمان مطرح کنید.
۸) راهرفتن در جا به پشت (Supine Marching)
بازآموزی الگوی قدمبرداشتن و فعالکردن عضلات جلوی ران بدون تحمل وزن. ۱۰ بار برای هر پا، دو نوبت در روز. اگر برای بلندکردن پا مجبور شوید ران را بیش از حد مجاز خم کنید، یا صدای تق و درد ناگهانی حس…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: بازآموزی الگوی قدمبرداشتن و فعالکردن عضلات جلوی ران بدون تحمل وزن.
مرحله و شرط شروع: از هفتهٔ چهارم، با رعایت کامل محدودیت خمشدن لگن. اگر محدودیت اختصاصی برایتان نوشته شده، همان مرز است نه عدد عمومی.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا تشک صاف؛ اگر بالا آوردن پا سخت است، دستها را کنار بدن روی تخت بگذارید و از آنها فقط برای ثبات استفاده کنید.
وضعیت شروع: طاقباز، زانوها خم، کف هر دو پا روی تخت، فاصلهٔ پاها به عرض لگن و کمر در حالت طبیعی خود.
- عضلات شکم را خیلی ملایم فعال کنید تا لگن هنگام حرکت نچرخد.
- یک پا را کمی از تخت بلند کنید، طوری که زانو از سطح لگن بالاتر نرود.
- یک لحظه مکث کنید و پا را در همان مسیر آرام روی تخت برگردانید.
- پیش از شروع پای دیگر، هر دو کف پا را کاملاً روی تخت مستقر کنید.
- همین توالی را با پای دیگر تکرار کنید و ریتم را یکنواخت نگه دارید.
دامنه، سمت و محدودیت: زانو هرگز از سطح لگن بالاتر نمیرود و ران از خط وسط عبور نمیکند؛ اگر برای بلندکردن پا مجبور به خمکردن بیشترِ لگن شدید، دامنه را کم کنید نه محدودیت را.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بلندکردن پا بازدم و هنگام گذاشتن آن دم کنید؛ سرعت آرام و شمرده باشد.
دوز مستند: ۱۰ بار برای هر پا، دو نوبت در روز.
استراحت: میان ستها هر دو پا را روی تخت رها کنید تا کشش جلوی ران آرام شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پا سبک و بدون کمک دست بالا میآید و لگن هنگام تعویض پا ثابت میماند؛ کشش ملایمی در جلوی ران حس میشود.
فوراً متوقف کنید اگر: اگر برای بلندکردن پا مجبور شوید ران را بیش از حد مجاز خم کنید، یا صدای تق و درد ناگهانی حس کنید.
خطاهای رایج: بالا آوردن زانو تا نزدیک سینه، کجشدن لگن به یک طرف، حبس نفس و کمکگرفتن از دست زیر ران.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: ابتدا فقط پاشنه را چند سانتیمتر بلغزانید و بلند نکنید، یا دامنه را نصف کنید تا لگن کاملاً ثابت بماند.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ده تکرار هر پا بدون کجشدن لگن و بدون واکنش روز بعد؛ سپس همین الگو را ایستاده و با تکیهگاه ادامه دهید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی کوتاه جلوی ران طبیعی است؛ درد کشاله، صدای تق دردناک یا احساس گیرکردن مفصل نشانهٔ توقف و تماس با تیم درمان است.
🌱 روزهای ۳۱ تا ۶۰؛ قدرت پایه و راهرفتن باکیفیت
هدف: تقویت عضلات باسن و ران، بهترشدن تقارن راهرفتن، کنترل پلهٔ کوتاه و افزایش تدریجی استقلال در کارهای روزمره.
شرط ورود: زخم بسته و آرام است، درد و ورم روند کاهشی دارند، انتقالها ایمناند و تمرینهای ماه اول تا روز بعد درد یا لنگش قابلتوجه ایجاد نمیکنند.
محدودیت و فعالیت روزمره: وسیلهٔ کمکی را تا حذف لنگش نگه دارید و فاصلهٔ راهرفتن یا مدت ایستادن را تدریجی افزایش دهید. حمل بار سنگین، پلهٔ بلند، پیچش سریع، دویدن و هر ترکیب ممنوع رویکرد جراحی هنوز مجاز نیست.
شاخهٔ اختصاصی رویکرد و ترمیم: در رویکرد خلفی، ترکیب خمشدن زیاد با نزدیککردن و چرخش داخلی فقط اگر در دستور شما ممنوع شده کنار گذاشته میشود؛ در رویکرد قدامی، کشش انتهایی همراه چرخش خارجی ممکن است محدود باشد؛ و پس از رویکرد لترال، ترمیم ابداکتورها یا تروکانتر، دورکردن فعال پا و تمرین پل ممکن است دیرتر شروع شود. مرورهای پژوهشی از احتیاطات روتین یکسان برای همه پشتیبانی قطعی نمیکنند؛ گزارش عمل و دستور اختصاصی تعیینکنندهاند.
۹) پل دوپا (Double-Leg Bridge)
پل، عضلات باسن و پشت ران را برای ثبات لگن، برخاستن و راهرفتن فعال میکند و بار را میان هر دو پا تقسیم مینماید. درد تیز کشاله، کنارهٔ لگن یا کمر، گرفتگی ماندگار، حس جابهجایی مفصل یا افزایش درد و لنگش…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: پل، عضلات باسن و پشت ران را برای ثبات لگن، برخاستن و راهرفتن فعال میکند و بار را میان هر دو پا تقسیم مینماید.
مرحله و شرط شروع: پس از اجازهٔ فیزیوتراپیست، بستهشدن زخم، تحمل خواب طاقباز و توانایی خمکردن زانوها بدون عبور از محدودیت رویکرد؛ پس از ترمیم ابداکتور یا تروکانتر ممکن است به تعویق بیفتد. در رویکرد قدامی مستقیم، «پل کامل» ممکن است محدود باشد؛ دامنه را پیش از شروع با تیم درمان روشن کنید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا زیرانداز محکم و غیرلغزنده؛ برای بلندشدن از زمین از همراه کمک بگیرید یا تمرین را روی تخت مناسب انجام دهید.
وضعیت شروع: طاقباز، زانوها خم در دامنهٔ مجاز، کف پاها همعرض لگن، پنجهها رو به جلو و دستها کنار بدن.
- شکم را ملایم و عضلات باسن را فعال کنید.
- از هر دو پاشنه بهطور برابر فشار دهید.
- لگن را فقط تا جایی بالا ببرید که تنه و رانها در یک خط راحت قرار گیرند.
- بدون چرخش یا افت یک سمت مکث کوتاه کنید.
- مهرهبهمهره و آهسته لگن را روی سطح برگردانید و عضلات را رها کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: وزن متقارن باشد؛ به قوس زیاد کمر یا کشش انتهایی ممنوع لگن نروید و زانوها از خط وسط عبور نکنند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا آمدن بازدم و هنگام پایینرفتن دم؛ بالا و پایین هر دو کنترلشده باشند.
دوز مستند: راهنمای AAHKS برای پل ۳ ستِ ۱۰ تکرار با نگهداشتن حدود ۵ ثانیه را پیشنهاد میکند؛ از حجم کمتر آغاز کنید و تنها با حفظ فرم به این الگو نزدیک شوید.
استراحت: میان ستها به اندازهای استراحت کنید که گرفتگی باسن یا پشت ران برطرف و تنفس عادی شود؛ منبع زمان ثابت تعیین نمیکند.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: فشار برابر زیر دو پا، لگن تراز و خستگی ملایم باسن؛ کمر نباید محل اصلی فشار باشد.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کشاله، کنارهٔ لگن یا کمر، گرفتگی ماندگار، حس جابهجایی مفصل یا افزایش درد و لنگش پس از تمرین رخ دهد.
خطاهای رایج: بلندکردن بیش از حد، فشار بیشتر با پای سالم، جمعشدن زانوها، حبس نفس و هلدادن از کمر.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: فقط عضلات باسن را منقبض کنید یا لگن را چند سانتیمتر بالا ببرید و تکرار را کمتر کنید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ستها با لگن تراز و بدون واکنش درد یا لنگش تا روز بعد؛ سپس مکث طولانیتر یا تمرین ایستاده با نظر فیزیوتراپیست.
۱۰) دورکردن ایستادهٔ ران (Standing Hip Abduction)
تقویت عضلات کنارهٔ لگن به ترازماندن لگن روی یک پا و کاهش افت لگن و لنگش هنگام راهرفتن کمک میکند. درد تیز کنارهٔ لگن یا کشاله، افت تعادل، حس جابهجایی، افزایش لنگش یا ناتوانی در کنترل…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: تقویت عضلات کنارهٔ لگن به ترازماندن لگن روی یک پا و کاهش افت لگن و لنگش هنگام راهرفتن کمک میکند.
مرحله و شرط شروع: فقط پس از اجازهٔ مشخص تیم درمان و وقتی ایستادن با تکیهگاه ایمن است؛ پس از رویکرد لترال، ترمیم ابداکتور یا تروکانتر ممکن است این حرکت ممنوع یا دیرتر مجاز شود.
وسیله و ایمنی محیط: پیشخوان ثابت یا پشتی صندلی سنگین، کفش بسته و سطح صاف؛ تکیهگاه در تمام حرکت در دسترس بماند.
وضعیت شروع: قامت بلند، وزن روی پای سالم، هر دو پنجه رو به جلو، زانوی تکیهگاه کمی نرم و دستها روی تکیهگاه.
- عضلات شکم و باسن را ملایم فعال و لگن را تراز کنید.
- پای عملشده را با زانوی صاف چند سانتیمتر به پهلو ببرید.
- تنه را عمودی و پنجه را رو به جلو نگه دارید.
- در دامنهٔ کنترلشده مکث کوتاه کنید.
- پا را آهسته کنار پای دیگر برگردانید، بدون ضربه یا عبور از خط وسط.
دامنه، سمت و محدودیت: دامنه کوچک و بدون کجشدن تنه است؛ مقاومت کش تنها پس از اجازه افزوده میشود و محدودیت فعال ابداکشن بر همه چیز مقدم است.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام دورکردن پا بازدم و هنگام بازگشت دم؛ حرکت یکدست و آهسته باشد.
دوز مستند: AAHKS برای دورکردن ایستادهٔ ران ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه ارائه میکند؛ سمت، حجم و زمان شروع باید برای رویکرد شما تأیید شود.
استراحت: میان ستها به ایستادن دوپا برگردید و تا رفع لرزش یا خستگی کنارهٔ لگن صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: تنه تقریباً بیحرکت و لگن تراز است؛ کار ملایم در کنارهٔ باسن حس میشود، نه درد تیز روی زخم.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کنارهٔ لگن یا کشاله، افت تعادل، حس جابهجایی، افزایش لنگش یا ناتوانی در کنترل بازگشت پا رخ دهد.
خطاهای رایج: کجکردن تنه، چرخاندن پنجه به بیرون، تابدادن پا، دامنهٔ زیاد و برداشتن دست از تکیهگاه.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: انتقال وزن دوپا یا حرکت کوتاهتر بدون بلندکردن کامل پا؛ در صورت محدودیت ترمیم، این تمرین را حذف کنید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: تکرارها بدون کجشدن تنه یا واکنش روز بعد؛ سپس افزودن مقاومت سبک یا تمرین کنترل تکپا فقط با نظر فیزیوتراپیست.
۱۱) بالارفتن از پلهٔ کوتاه (Low Step-Up)
استپآپ قدرت عملکردی باسن و ران و کنترل انتقال وزن را برای پلههای خانه و جدول کوتاه تمرین میدهد. خالیکردن پا، از دستدادن تعادل، درد تیز لگن یا زانو، کشیدهشدن روی نرده یا لنگش بیشتر پس…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: استپآپ قدرت عملکردی باسن و ران و کنترل انتقال وزن را برای پلههای خانه و جدول کوتاه تمرین میدهد.
مرحله و شرط شروع: وقتی راهرفتن روی سطح صاف بدون افت واضح لگن انجام میشود، تحمل وزن کامل یا مجاز دارید و فیزیوتراپیست ارتفاع مناسب را تعیین کرده است.
وسیله و ایمنی محیط: پلهٔ کوتاه ثابت، نرده یا پیشخوان، کفش بسته و همراه نزدیک؛ از چهارپایهٔ لق استفاده نکنید.
وضعیت شروع: روبهروی پله، پای عملشده روی سطح پله، پای سالم روی زمین، لگن تراز و یک یا دو دست روی تکیهگاه.
- تمام کف پای عملشده را روی پله بگذارید.
- تنه را کمی جلو ببرید و عضلات باسن و ران همان پا را فعال کنید.
- با فشار کنترلشده بالا بیایید تا هر دو پا روی پله قرار گیرند.
- برای برگشت، با کمک نرده پای سالم را آرام روی زمین بگذارید.
- وزن را کنترل کنید و سپس پای عملشده را پایین بیاورید.
دامنه، سمت و محدودیت: ارتفاع کم است و زانو در راستای پنجه میماند؛ روی پای ثابت نچرخید و از کشیدن خود با دستها پرهیز کنید.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا رفتن بازدم و هنگام پایین آمدن دم؛ پایینآمدن آهستهتر از بالا رفتن باشد.
دوز مستند: پروتکل Mass General استپآپ را در فاز تقویت ۳ تا ۶ هفته براساس کیفیت حرکت وارد میکند اما ست و تکرار واحدی برای همه تعیین نمیکند؛ دوز را فیزیوتراپیست تنظیم کند.
استراحت: میان دورها روی سطح صاف دوپا بایستید یا بنشینید تا لرزش و خستگی برطرف شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن تراز، زانو رو به جلو و فشار اصلی در باسن و ران؛ خستگی ملایم طبیعی است.
فوراً متوقف کنید اگر: خالیکردن پا، از دستدادن تعادل، درد تیز لگن یا زانو، کشیدهشدن روی نرده یا لنگش بیشتر پس از تمرین رخ دهد.
خطاهای رایج: پلهٔ بلند، فشار عمده با پای عقب، افت زانو به داخل، پرتاب تنه و چرخش روی پای عملشده.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: پله کوتاهتر، کمک بیشتر دستها یا انتقال وزن روی سطح صاف بدون بالا رفتن.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: بالا و پایین رفتن از ارتفاع تعیینشده با لگن و زانوی کنترلشده و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس تعداد یا ارتفاع، نه هر دو همزمان، افزایش مییابد.
پاسخ طبیعی: خستگی یا کوفتگی ملایم عضله که با استراحت آرام میشود. پاسخ نامطلوب: درد عمقی تازه، ورم ماندگار، افزایش لنگش، افت کیفیت انتقال یا نیاز بیشتر به وسیلهٔ کمکی.
ممنوعها: کنارگذاشتن عصا با وجود افت لگن، تمرین مقاومتی سنگین، کشش انتهایی، پلهٔ بلند و هر حرکت مغایر احتیاطات اختصاصی.
معیار ورود به ماه سوم: انتقال و پلهٔ کوتاه با کنترل مناسب انجام میشود، راهرفتن روی سطح صاف متقارنتر است و افزایش تمرین تا صبح بعد درد، ورم یا لنگش واضح ایجاد نمیکند.
۱۲) بالا آوردن ران در حالت ایستاده (Standing Hip Flexion)
تقویت عضلات خمکنندهٔ ران برای بالا رفتن از پله و سوارشدن به خودرو. ۱۰ بار، دو نوبت در روز. درد کشالهٔ ران، احساس گیرکردن مفصل یا از دست دادن تعادل.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: تقویت عضلات خمکنندهٔ ران برای بالا رفتن از پله و سوارشدن به خودرو.
مرحله و شرط شروع: از هفتهٔ پنجم، با تکیه به میز یا پشتی صندلی و پس از آنکه ایستادن بدون سرگیجه انجام میشود.
وسیله و ایمنی محیط: میز محکم یا پشتی صندلی ثابت، کفش بسته و کف غیرلغزنده؛ در نوبتهای اول همراه در سمت عملشده بایستد.
وضعیت شروع: صاف بایستید، وزن روی هر دو پا، یک دست روی تکیهگاه، شانهها آزاد و نگاه رو به جلو.
- وزن را آرام روی پای سالم منتقل کنید بدون آنکه لگن به یک طرف بیفتد.
- زانوی سمت عملشده را بالا بیاورید تا ران از حالت عمودی جدا شود، ولی از حد مجاز خمشدن لگن عبور نکنید.
- یک لحظه در بالاترین نقطهٔ مجاز مکث کنید و تنه را قائم نگه دارید.
- پا را آرام پایین بیاورید و کف پا را کامل روی زمین بگذارید.
- پیش از تکرار بعدی تعادل را بازیابید.
دامنه، سمت و محدودیت: فقط تا مرز مجاز خمشدن لگن؛ ران به داخل نمیچرخد و از خط وسط عبور نمیکند. خمکردن تنه به عقب برای بالاتر بردن زانو ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا آوردن زانو بازدم و هنگام پایینآوردن دم کنید؛ حرکت شمرده و بدون تابخوردن باشد.
دوز مستند: ۱۰ بار، دو نوبت در روز.
استراحت: میان ستها روی هر دو پا بایستید یا بنشینید تا خستگی جلوی ران و لرزش برطرف شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: تنه قائم میماند، لگن همسطح میماند و کار در جلوی ران حس میشود نه در کمر.
فوراً متوقف کنید اگر: درد کشالهٔ ران، احساس گیرکردن مفصل یا از دست دادن تعادل.
خطاهای رایج: عقبدادن تنه، بالا آوردن زانو تا بالای حد مجاز، افتادن لگن به سمت پای بلندشده و چنگزدن به تکیهگاه بهجای تکیهٔ سبک.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: ارتفاع زانو را کم کنید یا با هر دو دست تکیه بگیرید تا تعادل کامل شود.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ده تکرار با تنهٔ قائم و لگن همسطح و بدون تکیهٔ سنگین؛ سپس تکیه را به یک انگشت کاهش دهید، نه ارتفاع را زیاد.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی جلوی ران طبیعی است؛ درد کشاله، حس قفلشدن یا ناپایداری نشانهٔ توقف و بازبینی با تیم درمان است.
🏋️ روزهای ۶۱ تا ۹۰؛ تعادل و کنترل تکپا
هدف: بهبود تعادل، استقامت و کنترل لگن در پله، چرخشهای روزمره و محیط بیرون، با حفظ فعالیت کمضربه.
شرط ورود: راهرفتن روی سطح صاف بدون لنگش واضح، تحمل تمرینهای ماه دوم و توانایی ایستادن دوپا و انتقال وزن بدون ترس از افتادن.
محدودیت و فعالیت روزمره: زمان کار یا پیادهروی را مرحلهای افزایش دهید و برای سطح ناهموار از حمایت استفاده کنید. پرش، دویدن، ورزش برخوردی، چرخش سریع و کنارگذاشتن تکیهگاه پیش از کنترل کافی ممنوع است.
۱۳) تعادل تکپا با تکیهگاه (Supported Single-Leg Balance)
ایستادن کنترلشده روی پای عملشده، هماهنگی عضلات کنارهٔ لگن و تنه را برای گامبرداشتن، پوشیدن لباس و عبور از سطح ناهموار تمرین میدهد. تعادل از دست میرود، درد تیز، سرگیجه، خالیکردن پا، افت واضح لگن یا افزایش لنگش رخ میدهد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: ایستادن کنترلشده روی پای عملشده، هماهنگی عضلات کنارهٔ لگن و تنه را برای گامبرداشتن، پوشیدن لباس و عبور از سطح ناهموار تمرین میدهد.
مرحله و شرط شروع: وقتی وزنگذاری کامل مجاز است و میتوانید بدون افت واضح لگن چند ثانیه وزن را روی پای عملشده منتقل کنید.
وسیله و ایمنی محیط: پیشخوان محکم، کفش بسته، سطح صاف و همراه نزدیک در شروع؛ تمرین کنار پله، فرش یا سطح ناپایدار انجام نشود.
وضعیت شروع: پشت پیشخوان، دو دست نزدیک تکیهگاه، پاها همعرض لگن، زانوی پای عملشده کمی نرم و نگاه رو به جلو.
- وزن را آرام و بدون کجشدن تنه روی پای عملشده منتقل کنید.
- عضلات باسن را فعال و لگن را تراز نگه دارید.
- پای سالم را فقط چند سانتیمتر از زمین جدا کنید.
- وضعیت را تا زمانی که فرم حفظ میشود نگه دارید.
- پای سالم را آرام زمین بگذارید و به ایستادن دوپا برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: پای عملشده تکیهگاه است؛ چرخش لگن، قفلکردن زانو و عبور پای آزاد از محدودیت رویکرد ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: تنفس عادی، انتقال وزن آهسته و پایان کنترلشده؛ برای طولانیترکردن زمان نفس را حبس نکنید.
دوز مستند: راهنمای AAHKS هدف نگهداشتن تعادل تا حدود ۳۰ ثانیه را مطرح میکند و تعداد ثابتی تعیین نمیکند؛ ابتدا با زمان کوتاهتر و دو دست روی تکیهگاه آغاز کنید و فقط با فرم پایدار پیش بروید.
استراحت: میان تکرارها دوپا بایستید یا بنشینید تا لرزش و خستگی برطرف شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن و شانهها تقریباً ترازند و کار عضله در کنارهٔ باسن حس میشود، نه درد مفصل.
فوراً متوقف کنید اگر: تعادل از دست میرود، درد تیز، سرگیجه، خالیکردن پا، افت واضح لگن یا افزایش لنگش رخ میدهد.
خطاهای رایج: دورشدن از تکیهگاه، قفلکردن زانو، کجکردن تنه، نگاهکردن دائم به پا و بالا آوردن زیاد پای سالم.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: هر دو دست روی پیشخوان، نوک پای سالم روی زمین یا فقط انتقال وزن بدون بلندکردن پا.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: نگهداری با لگن تراز و تماس کمتر دست، بدون واکنش روز بعد؛ سپس لمسهای کوتاه چندجهتی با نظارت.
۱۴) راهرفتن جانبی با کش (Lateral Band Walk)
قدمهای جانبی کنترلشده عضلات کنارهٔ لگن را برای ثبات در تغییر جهت و جلوگیری از افت لگن تقویت میکنند. درد تیز کنارهٔ لگن یا کشاله، گیرکردن، افت تعادل، افزایش لنگش یا ناتوانی در کنترل پا رخ…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: قدمهای جانبی کنترلشده عضلات کنارهٔ لگن را برای ثبات در تغییر جهت و جلوگیری از افت لگن تقویت میکنند.
مرحله و شرط شروع: پس از اجازهٔ فیزیوتراپیست، انجام بدون درد دورکردن ایستاده و نبود محدودیت فعال ابداکشن؛ در ترمیم ابداکتور یا تروکانتر ممکن است دیرتر مجاز شود.
وسیله و ایمنی محیط: کش سبک بالای زانوها یا در محل تعیینشده، پیشخوان بلند، کفش بسته و مسیر صاف؛ کش دور مچ فقط در مرحلهٔ پیشرفتهتر.
وضعیت شروع: کنار پیشخوان، پاها همعرض لگن، زانوها کمی نرم، تنه بلند و کش با کشش ملایم؛ هر دو پنجه رو به جلو.
- شکم و عضلات باسن را فعال و لگن را تراز کنید.
- با پای سمت حرکت یک قدم کوتاه به پهلو بردارید.
- پای دیگر را کنترلشده نزدیک کنید، اما پاها را به هم نچسبانید.
- چند قدم کوتاه در همان جهت ادامه دهید.
- پس از تنظیم قامت، مسیر را با کنترل به جهت مقابل برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: قدمها کوتاه و بدون چرخش پنجه یا تنهاند؛ عبور پاها از روی هم، کشیدن پا و دامنهٔ دردناک ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: آزاد نفس بکشید و هر قدم را جدا و آهسته کامل کنید؛ کش نباید پا را ناگهانی برگرداند.
دوز مستند: پروتکل Mass General راهرفتن جانبی با کش را در فاز ۶ تا ۱۲ هفته بر پایهٔ کنترل وارد میکند و دوز ثابت همگانی نمیدهد؛ طول مسیر، مقاومت و دورها را فیزیوتراپیست تعیین کند.
استراحت: بین رفتوبرگشتها دوپا بایستید یا بنشینید تا فرم و تنفس کاملاً برگردد.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: کشش یکنواخت کش، تنه عمودی و خستگی ملایم دو سمت باسن بدون لنگش.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کنارهٔ لگن یا کشاله، گیرکردن، افت تعادل، افزایش لنگش یا ناتوانی در کنترل پا رخ دهد.
خطاهای رایج: کش خیلی سنگین، قدم بلند، جمعشدن زانوها، کشیدن پای دنبالکننده و تابدادن تنه.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: کش را بردارید، قدم را کوتاه کنید یا دورکردن ایستاده با تکیهگاه را ادامه دهید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: رفتوبرگشت با پنجههای رو به جلو و لگن تراز و بدون درد یا لنگش واکنشی؛ سپس مقاومت یا مسافت، یکی در هر بار، افزایش یابد.
۱۵) پایینآمدن کنترلشده از پله (Controlled Step-Down)
این تمرین کنترل برونگرا و قدرت باسن و ران پای عملشده را برای پایینآمدن از پله و شیب تقویت میکند. درد تیز، خالیکردن، از دسترفتن تعادل، افت واضح زانو یا لگن، یا بدترشدن راهرفتن پس از…
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این تمرین کنترل برونگرا و قدرت باسن و ران پای عملشده را برای پایینآمدن از پله و شیب تقویت میکند.
مرحله و شرط شروع: وقتی استپآپ کوتاه، تعادل حمایتشده و راهرفتن بدون افت واضح لگن انجام میشوند و تیم درمان شروع را تأیید کرده است.
وسیله و ایمنی محیط: پلهٔ بسیار کوتاه و ثابت، نرده یا پیشخوان، کفش بسته و همراه نزدیک؛ سطح خیس یا چهارپایه مناسب نیست.
وضعیت شروع: پای عملشده روی پله، پای سالم نزدیک لبه و آمادهٔ لمس زمین، لگن تراز و دست روی نرده.
- عضلات باسن و ران پای عملشده را فعال کنید.
- لگن را کمی عقب ببرید و زانوی تکیهگاه را آرام خم کنید.
- پاشنهٔ پای سالم را بدون انتقال کامل وزن به زمین نزدیک یا لمس کنید.
- زانو را در راستای انگشت دوم و لگن را تراز نگه دارید.
- با فشار پای عملشده به حالت ایستاده روی پله برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: ارتفاع و خمشدن کم است؛ زانو نباید به داخل بیفتد، لگن نچرخد و پای عملشده روی پله ثابت نپیچد.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام پایینرفتن دم و هنگام برگشت بازدم؛ بخش پایینرفتن آهسته و بدون سقوط باشد.
دوز مستند: پروتکل Mass General استپداون را در فاز ۶ تا ۱۲ هفته و با معیار کیفیت حرکت قرار میدهد، اما دوز واحدی مشخص نمیکند؛ ارتفاع و تکرار باید براساس فرم تعیین شود.
استراحت: پس از هر دور روی هر دو پا بایستید و تا رفع لرزش عضله استراحت کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پایینرفتن نرم، لگن تراز و زانوی همراستا؛ خستگی جلوی ران و باسن قابلانتظار است.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز، خالیکردن، از دسترفتن تعادل، افت واضح زانو یا لگن، یا بدترشدن راهرفتن پس از تمرین رخ دهد.
خطاهای رایج: پلهٔ بلند، سقوط سریع، هلدادن زیاد از نرده، افت زانو به داخل و چرخاندن تنه.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: لمس کوتاهتر با پلهٔ پایینتر، کمک بیشتر دست یا بازگشت به استپآپ.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: پایینآمدن با ریتم و راستای ثابت و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس پلهٔ روزمره یا شیب کوتاه با نظارت تمرین میشود.
شاخهٔ عملکرد: اگر کار شما ایستادن طولانی، پله یا حمل بار دارد، بازگشت به وظیفه باید مرحلهای و با شبیهسازی کنترلشده باشد. تمرین در آب فقط پس از بستهشدن کامل زخم و تأیید تیم جراحی انجام میشود.
پاسخ طبیعی: خستگی عضلانی و کشش ملایم که با استراحت فروکش میکند. پاسخ نامطلوب: درد مفصلی تازه، افزایش لنگش، افت کنترل پله یا ورم و درد بیشتر تا روز بعد.
ممنوعها: سطح ناپایدار بدون مراقبت، افزایش همزمان مقاومت و مدت، دویدن و پرش و هر حرکت ممنوع رویکرد جراحی.
معیار ورود به آینده: فعالیت روزمره و پله با کنترل مناسب انجام میشود، افزایش تمرین واکنش پایدار ایجاد نمیکند و برنامهٔ کمضربهٔ انتخابی با تیم درمان هماهنگ شده است.
۱۶) بلندشدن روی پنجه و پاشنه (Heel-Toe Raises)
تقویت ساق و بهبود تعادل هنگام راهرفتن؛ عضلات ساق در هر قدم، بدن را از روی پا به جلو میبرند و پس از دورهای کمتحرکی ضعیف میشوند. ۱۰ بار، دو نوبت در روز؛ با تکیه به میز. گرفتگی دردناک ساق یا سرگیجه.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: تقویت ساق و بهبود تعادل هنگام راهرفتن؛ عضلات ساق در هر قدم، بدن را از روی پا به جلو میبرند و پس از دورهای کمتحرکی ضعیف میشوند.
مرحله و شرط شروع: پس از آنکه ایستادن بدون سرگیجه و با تحمل وزن مجاز انجام میشود، معمولاً از هفتهٔ چهارم به بعد و با تکیه به میز.
وسیله و ایمنی محیط: میز محکم یا پیشخوان ثابت، کفش بسته با پاشنهٔ کم و کف غیرلغزنده؛ صندلی پشت سرتان باشد تا در صورت خستگی بنشینید.
وضعیت شروع: پشت میز بایستید، پاها به عرض لگن، هر دو دست سبک روی میز، وزن پخششده روی هر دو پا و تنه قائم.
- وزن را روی هر دو پا متعادل کنید و زانوها را نرم و بدون قفلشدن نگه دارید.
- آرام روی پنجهها بلند شوید تا پاشنهها چند سانتیمتر از زمین جدا شوند.
- یک ثانیه در بالا مکث کنید، بدون آنکه به میز تکیهٔ سنگین بدهید.
- پاشنهها را آهسته روی زمین برگردانید و سپس پنجهها را کمی بالا بیاورید و روی پاشنه بایستید.
- به حالت شروع برگردید و پیش از تکرار بعدی تعادل را بازیابید.
دامنه، سمت و محدودیت: حرکت فقط از مچ پا انجام میشود؛ لگن و زانو تقریباً ثابت میمانند و تنه به جلو خم نمیشود. بلندشدن روی یک پا در این مرحله لازم نیست.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بلندشدن بازدم و هنگام پایینآمدن دم کنید؛ نفس را حبس نکنید و بالا و پایین رفتن را با یک ریتم آرام انجام دهید.
دوز مستند: ۱۰ بار، دو نوبت در روز؛ با تکیه به میز.
استراحت: میان ستها روی هر دو پا بایستید یا بنشینید تا سفتی ساق آرام شود؛ اگر گرفتگی شروع شد، ساق را آرام کش دهید و نوبت را تمام کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: بالا و پایین رفتن یکنواخت است، مچها به بیرون نمیغلتند و کار در پشت ساق حس میشود نه در کشالهٔ ران.
فوراً متوقف کنید اگر: گرفتگی دردناک ساق یا سرگیجه.
خطاهای رایج: تکیهٔ سنگین روی میز بهجای تکیهٔ سبک، غلتیدن مچ به بیرون، خمکردن تنه به جلو و بالا و پایین پریدن با ضربه.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: دامنه را نصف کنید یا فقط پاشنهها را چند میلیمتر بالا بیاورید؛ در صورت نیاز، نشسته روی صندلی همان حرکت مچ را تمرین کنید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: ده تکرار روان با تکیهٔ سبک و بدون گرفتگی؛ سپس تکیه را به یک دست و بعد به نوک انگشتان کاهش دهید، نه اینکه روی یک پا بروید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی و سفتی ملایم ساق طبیعی است؛ درد شدید ساق، تورم یکطرفه یا سرگیجه طبیعی نیست و باید متوقف شوید و با تیم درمان تماس بگیرید.
🎯 پس از ماه سوم؛ بازگشت پایدار به فعالیت
بازیابی قدرت، استقامت و اعتماد به لگن پس از سه ماه نیز ادامه دارد. هدف، ساختن برنامهای است که بتوانید در بلندمدت و بدون دورههای فشار ناگهانی حفظ کنید.
- قدرت: عضلات باسن، ران و تنه را ۲ تا ۳ روز در هفته با مقاومت و دامنهای که فرم را به هم نمیزند تمرین دهید؛ برای انتخاب تمرین و مقدار، از برنامهٔ فیزیوتراپی استفاده کنید.
- هوازی کمضربه: پیادهروی، دوچرخهٔ ثابت، شنا پس از ترمیم کامل زخم، الپتیکال و طبیعتگردی سبک معمولاً گزینههای مناسبیاند؛ زمان و شیب را تدریجی بیشتر کنید.
- تعادل و پیشگیری از افتادن: کفش مناسب، نور کافی، قدرت کنارهٔ لگن و تمرین تعادل ایمن را حفظ کنید؛ برای سطح لغزنده یا ناهموار از حمایت کمک بگیرید.
- ورزش: پرش تکراری، دویدن منظم و ورزشهای برخوردی بار بیشتری به مفصل مصنوعی وارد میکنند و معمولاً ترجیح داده نمیشوند. فعالیت تازه یا بازگشت به ورزش قبلی نیازمند ارزیابی فردی است.
- پیگیری: ویزیت و تصویربرداری دورهای را طبق برنامهٔ جراح ادامه دهید، حتی اگر درد ندارید؛ درد جدید، افت عملکرد یا احساس ناپایداری را به تعویق نیندازید.
شاخه و معیار پیشرفت: سابقهٔ دررفتگی، ضعف ماندگار ابداکتورها، جراحی اصلاحی، کیفیت استخوان یا بیماری عصبی ممکن است هدف و فعالیت مجاز را تغییر دهد. معیار پیشرفت، کیفیت حرکت و واکنش بدن است، نه رسیدن خودکار به یک تاریخ.
۱۷) اسکات دوپا (Double-Leg Squat)
قدرت پایه برای نشستن، برخاستن و بالا رفتن از پله در فعالیت روزمره؛ همان الگویی که دهها بار در روز تکرار میشود. ۱۲ تا ۱۵ بار، دو تا سه نوبت در هفته. درد کشالهٔ ران، افتادن زانو به داخل یا ناتوانی در صاف نگهداشتن کمر.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: قدرت پایه برای نشستن، برخاستن و بالا رفتن از پله در فعالیت روزمره؛ همان الگویی که دهها بار در روز تکرار میشود.
مرحله و شرط شروع: از ماه سوم به بعد و پس از تأیید تیم درمان؛ پیشنیازش این است که نشستن و برخاستن از صندلی بدون کمک دست انجام شود.
وسیله و ایمنی محیط: کف غیرلغزنده و یک صندلی محکم پشت سرتان بهعنوان مرجع عمق و تور ایمنی؛ در شروع میتوانید پشت به دیوار بایستید.
وضعیت شروع: پاها به عرض شانه، نوک پاها رو به جلو یا کمی به بیرون، وزن روی وسط کف پا و تنه قائم با نگاه رو به جلو.
- عضلات شکم را ملایم فعال کنید و قفسهٔ سینه را باز نگه دارید.
- لگن را به عقب ببرید، انگار میخواهید روی صندلی پشت سرتان بنشینید.
- زانوها را فقط تا جایی خم کنید که ران از حد مجاز خمشدن لگن عبور نکند.
- یک لحظه در پایینترین نقطهٔ مجاز مکث کنید و ببینید زانوها به داخل نیفتاده باشند.
- با فشار از پاشنهها آرام بالا بیایید تا کاملاً صاف بایستید.
دامنه، سمت و محدودیت: عمق را حد مجاز خمشدن لگن تعیین میکند نه توان عضله؛ زانو در راستای پنجه بماند، پاشنه از زمین بلند نشود و کمر صاف بماند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام پایین رفتن دم و هنگام بالا آمدن بازدم کنید؛ نفس را حبس نکنید، بهویژه اگر فشار خون بالا دارید.
دوز مستند: ۱۲ تا ۱۵ بار، دو تا سه نوبت در هفته.
استراحت: میان ستها یک تا دو دقیقه بایستید یا آرام راه بروید تا رانها آماده شوند؛ ست بعدی را با پای لرزان شروع نکنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پاشنهها روی زمین میمانند، زانوها در راستای پنجه حرکت میکنند و کار در ران و باسن حس میشود نه در کمر.
فوراً متوقف کنید اگر: درد کشالهٔ ران، افتادن زانو به داخل یا ناتوانی در صاف نگهداشتن کمر.
خطاهای رایج: پایین رفتن بیش از حد مجاز، افتادن زانوها به داخل، بلندشدن پاشنه از زمین و گردکردن کمر در پایین حرکت.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: عمق را تا حد نشستن روی لبهٔ صندلی و برخاستن کم کنید، یا با تکیه دادن پشت به دیوار و توپ پشت کمر تمرین کنید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: دوازده تکرار با فرم ثابت و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس تعداد یا عمقِ مجاز را افزایش دهید، نه هر دو را همزمان.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی و کوفتگی ملایم ران در روز بعد طبیعی است؛ درد عمقی کشاله، حس گیرکردن یا تورم تازه نشانهٔ توقف و بازبینی با تیم درمان است.
۱۸) صدفی (باز کردن زانو در پهلو) (Clamshell)
تقویت عضلات چرخانندهٔ لگن که هنگام تکپا ایستادن، لگن را افقی نگه میدارند؛ ضعف همین عضلات است که باعث افتادن لگن و لنگش میشود. ۱۲ تا ۱۵ بار، دو نوبت در روز. درد لگن، چرخیدن کمر یا احساس ناپایداری مفصل.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: تقویت عضلات چرخانندهٔ لگن که هنگام تکپا ایستادن، لگن را افقی نگه میدارند؛ ضعف همین عضلات است که باعث افتادن لگن و لنگش میشود.
مرحله و شرط شروع: از ماه سوم به بعد و پس از بستهشدن کامل زخم؛ اگر خوابیدن روی پهلو هنوز دردناک است، شروع را عقب بیندازید.
وسیله و ایمنی محیط: تشک یا تخت نهچندان نرم و یک بالش نازک زیر سر؛ اگر لگن هنگام دراز کشیدن به پهلو میچرخد، یک بالش بین کمر و دیوار بگذارید.
وضعیت شروع: روی پهلوی سالم، زانوها روی هم و کمی خم، پاشنهها چسبیده، لگن عمود بر تخت و کمر در حالت طبیعی.
- با دست بالایی جلوی بدن روی تخت تکیه بگیرید تا لگن نچرخد.
- پاشنهها را چسبیده نگه دارید و زانوی بالایی را مثل صدف باز کنید.
- دقیقاً تا جایی باز کنید که لگن ثابت بماند؛ همانجا یک ثانیه نگه دارید.
- زانو را آرام و کنترلشده به وضعیت شروع برگردانید.
- پیش از تکرار بعدی وضعیت لگن و کمر را دوباره بررسی کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: دامنه را چرخش لگن محدود میکند نه انعطاف مفصل؛ بهمحض اینکه لگن به عقب بچرخد یا کمر بپیچد، از دامنهٔ مفید عبور کردهاید. اگر محدودیت چرخش برایتان نوشته شده، همان مرز اعمال میشود.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام باز کردن زانو بازدم و هنگام بستن دم کنید؛ حرکت آرام و بدون فنر باشد.
دوز مستند: ۱۲ تا ۱۵ بار، دو نوبت در روز.
استراحت: میان ستها به پشت برگردید و پاها را رها کنید؛ اگر عضلات کنار لگن سوزش گرفت، پیش از ست بعدی صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: کار را در کنار لگن حس میکنید نه در کمر، و لگن در تمام حرکت عمود بر تخت باقی میماند.
فوراً متوقف کنید اگر: درد لگن، چرخیدن کمر یا احساس ناپایداری مفصل.
خطاهای رایج: چرخاندن لگن به عقب برای باز کردن بیشتر، جداشدن پاشنهها، باز کردن با ضربه و حبس نفس.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: دامنه را نصف کنید یا زانوها را کمی بیشتر خم کنید تا حرکت راحتتر شود؛ در صورت نیاز فقط انقباض بدون حرکت را تمرین کنید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: دوازده تکرار با لگن کاملاً ثابت و بدون درد؛ سپس کش سبک بالای زانوها اضافه کنید، نه دامنهٔ بیشتر.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: سوزش ملایم کنار لگن طبیعی است؛ درد مفصل، احساس جابهجایی یا درد کمر نشانهٔ توقف و بازبینی با تیم درمان است.
۱۹) بالا و پایین رفتن از پله (Stair Climbing)
بازگرداندن استقامت و اعتماد به پا در فعالیت روزمره؛ پله همان حرکتی است که در خانه و بیرون ناچار به انجامش هستید، پس باید تمرینشده و ایمن باشد. بهاندازهٔ تحمل، از ماه سوم به بعد؛ در صورت نیاز از نرده کمک بگیرید. درد رو به افزایش، لنگش یا خستگی ناگهانی پا.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: بازگرداندن استقامت و اعتماد به پا در فعالیت روزمره؛ پله همان حرکتی است که در خانه و بیرون ناچار به انجامش هستید، پس باید تمرینشده و ایمن باشد.
مرحله و شرط شروع: از ماه سوم به بعد، پس از آنکه راهرفتن روی سطح صاف بدون لنگش انجام میشود و بالا رفتن از پلهٔ کوتاه تمرینی برایتان جا افتاده است.
وسیله و ایمنی محیط: پلکان با نردهٔ محکم و روشنایی کافی، کفش بسته و بدون حمل بار در دستها؛ در نوبتهای اول همراه یک پله پایینتر از شما بایستد.
وضعیت شروع: روبهروی پله بایستید، یک دست روی نرده، وزن روی هر دو پا، تنه قائم و نگاه به چند پلهٔ جلو نه به پاها.
- برای بالا رفتن، ابتدا پای سالم را روی پلهٔ بعد بگذارید.
- با فشار کنترلشده از همان پا بالا بیایید و سپس پای عملشده را کنار آن بیاورید.
- پیش از پلهٔ بعد یک لحظه بایستید و تعادل و راستای لگن را بررسی کنید.
- برای پایین آمدن، ترتیب را برعکس کنید: اول پای عملشده روی پلهٔ پایینتر، سپس پای سالم.
- در تمام مسیر دست را روی نرده نگه دارید و از دویدن یا دو پله یکی رفتن پرهیز کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: بالا رفتن با پای سالم و پایین آمدن با پای عملشده شروع میشود؛ زانو در راستای پنجه بماند و ران از حد مجاز خمشدن لگن عبور نکند. چرخیدن روی پای ثابت روی پله ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا رفتن بازدم و هنگام پایین آمدن دم کنید؛ ریتم آرام و یکنواخت باشد و بین پلهها نفس نگیرید.
دوز مستند: بهاندازهٔ تحمل، از ماه سوم به بعد؛ در صورت نیاز از نرده کمک بگیرید.
استراحت: اگر تنگی نفس یا خستگی پا شروع شد، روی پاگرد بایستید تا نفس و پاها آرام شوند؛ ادامهٔ مسیر با پای خسته، همان جایی است که لغزش رخ میدهد.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن هنگام بالا رفتن همسطح میماند، تنه به یک طرف خم نمیشود و پایین آمدن بهاندازهٔ بالا رفتن کنترلشده است.
فوراً متوقف کنید اگر: درد رو به افزایش، لنگش یا خستگی ناگهانی پا.
خطاهای رایج: کشیدن بدن با نرده بهجای فشار از پا، شروع بالا رفتن با پای عملشده، نگاهکردن مداوم به پاها و پایین آمدن با سرعت زیاد.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: تعداد پلهها را کم کنید، یا هر پله را دوپا (پلهبهپله) بالا بروید و بین دو مسیر استراحت بگذارید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: یک طبقه بالا و پایین بدون لنگش و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس تعداد طبقهها را زیاد کنید، نه سرعت را.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی عضلانی ران و ساق طبیعی است؛ درد عمقی مفصل، لنگش تازه یا احساس خالیکردن پا نشانهٔ توقف و تماس با تیم درمان است.
۲۰) افزایش تدریجی پیادهروی (Walking Progression)
بهترین تمرین بلندمدت برای مفصل تعویضشده و سلامت عمومی؛ راهرفتن منظم، الگوی قدم را اصلاح میکند و از بازگشت لنگش دفاعی جلوگیری میکند. بدون محدودیت مسافت تا جایی که درد ایجاد نشود؛ مدت را هفتهبههفته کمکم زیاد کنید. دردی که تا روز بعد باقی میماند، یا تورمی که با استراحت کم نمیشود.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: بهترین تمرین بلندمدت برای مفصل تعویضشده و سلامت عمومی؛ راهرفتن منظم، الگوی قدم را اصلاح میکند و از بازگشت لنگش دفاعی جلوگیری میکند.
مرحله و شرط شروع: از همان نوبتهای کوتاه هفتههای اول شروع میشود و پس از ماه سوم به شکل برنامهٔ منظم ادامه مییابد؛ افزایش مدت فقط وقتی مجاز است که نوبت قبلی بدون درد و بدون واکنش روز بعد گذشته باشد.
وسیله و ایمنی محیط: کفش بسته و پاشنهکوتاه، مسیر صاف و روشن و در صورت نیاز همان وسیلهٔ کمکی که تیم درمان تعیین کرده؛ در هوای سرد یا سطح لغزنده مسیر داخلی را انتخاب کنید.
وضعیت شروع: ایستادن قائم با وزن پخششده روی هر دو پا، شانهها آزاد، نگاه رو به جلو و وسیلهٔ کمکی — اگر دارید — در فاصلهٔ یک گام کوتاه جلوتر.
- نوبت را با چند قدم آرام شروع کنید تا مفصل گرم شود.
- قدمها را هماندازه بردارید و روی هر دو پا زمان یکسانی بمانید.
- پاشنه را اول زمین بگذارید و وزن را نرم روی کف پا بغلتانید.
- هر بار که خواستید جهت را عوض کنید، چند قدم کوچک بردارید و روی پای ثابت نچرخید.
- نوبت را پیش از خستهشدن تمام کنید، نه وقتی دیگر توان ادامه ندارید.
دامنه، سمت و محدودیت: مسافت با معیار درد تعیین میشود نه با عدد؛ اگر لنگش شروع شد یعنی به مرز رسیدهاید. چرخش ناگهانی، سطح ناهموار و حمل بار سنگین در این مرحله جایی ندارد.
تنفس، سرعت و ریتم: تنفس باید در تمام مسیر راحت بماند و بتوانید همزمان صحبت کنید؛ اگر برای حرفزدن نفس کم میآورید، سرعت را کم کنید.
دوز مستند: بدون محدودیت مسافت تا جایی که درد ایجاد نشود؛ مدت را هفتهبههفته کمکم زیاد کنید.
استراحت: چند نوبت کوتاه در روز بهتر از یک نوبت طولانی است؛ میان نوبتها بنشینید و در صورت ورم، پا را بالا بگذارید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: طول قدم دو طرف یکسان است، لگن هنگام قدمبرداشتن نمیافتد و پس از نوبت، درد به حالت پیش از راهرفتن برمیگردد.
فوراً متوقف کنید اگر: دردی که تا روز بعد باقی میماند، یا تورمی که با استراحت کم نمیشود.
خطاهای رایج: زیاد کردن ناگهانی مسافت پس از یک روز خوب، ادامهدادن با لنگش، کنارگذاشتن زودهنگام وسیلهٔ کمکی و راهرفتن روی سطح ناهموار در شروع.
نسخهٔ آسانتر/عقبگرد: مدت هر نوبت را کوتاه و تعداد نوبتها را بیشتر کنید، یا مسیر را به داخل خانه و سطح صاف محدود کنید.
معیار پیشرفت و مرحلهٔ بعد: یک هفته نوبتهای بدون درد و بدون واکنش روز بعد؛ سپس مدت را حدود ده درصد اضافه کنید، نه اینکه همزمان مدت و سرعت را بالا ببرید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی عمومی و کمی سفتی پس از راهرفتن طبیعی است؛ درد پایدار، تورم فرونشستهنشده یا بازگشت لنگش نشانهٔ زیادهروی و لزوم بازبینی با تیم درمان است.
🚗 زندگی روزمره و بازگشت به فعالیت
بازگشت ایمن زمانی رخ میدهد که فعالیت را با تعادل و کنترل مناسب، بدون درد تیز یا لنگش واضح انجام دهید و علائم تا صبح روز بعد بیشتر نشوند. بازههای زمانی عمومی فقط راهنما هستند؛ سمت عمل، رویکرد جراحی، نوع شغل و گزارش عمل برنامه را تغییر میدهند.
🚗 رانندگی
مرور پژوهشها معمولاً بازگشت به رانندگی را حدود ۴ تا ۶ هفته پس از تعویض لگن مطرح میکند، اما رسیدن به این تاریخ بهتنهایی مجوز نیست. باید مسکن خوابآور مصرف نکنید، بتوانید بدون نقض احتیاطات سوار و پیاده شوید، واکنش کافی برای ترمز اضطراری داشته باشید و تیم درمان، بیمه و قوانین محل زندگی اجازه دهند. عمل پای راست، خودرو دندهای و ضعف باقیمانده ممکن است زمان را طولانیتر کنند.
💼 کار و کارهای خانه
کار پشتمیزی معمولاً زودتر از کار ایستاده، پلهدار، رانندگی حرفهای یا حمل بار قابلازسرگیری است. مرور نظاممند بازگشت به کار نشان میدهد نوع شغل و شرایط فردی تفاوت زیادی ایجاد میکند؛ بنابراین تاریخ واحدی برای همه مناسب نیست. با ساعت کمتر، وقفه برای راهرفتن و وظایف سبکتر شروع کنید و اگر درد یا لنگش تا روز بعد بیشتر شد، حجم کار را کاهش دهید. جاروکردن سنگین، جابهجایی بار و چرخش همراه خمشدن را تا بازیابی کنترل به دیگران بسپارید.
🛏️ خوابیدن
طاقباز یا در وضعیتی بخوابید که با احتیاطات شما سازگار است. اگر خوابیدن به پهلو مجاز شد، معمولاً ابتدا پهلوی غیرعملشده با بالش میان رانها و زانوها راحتتر است؛ برای خواب روی سمت عملشده باید زخم تحمل فشار داشته باشد و تیم درمان اجازه دهد. بالش نباید پا را به چرخش یا نزدیکشدن ممنوع ببرد.
❤️ رابطهٔ جنسی
رابطهٔ جنسی وقتی مناسب است که جابهجایی، تحمل وزن و کنترل پا بدون درد تیز ممکن باشد؛ وضعیتی را انتخاب کنید که لگن عملشده حمایت شود و وارد خمشدن، نزدیککردن یا چرخش ممنوع نشود.
🕌 نماز
برای نماز تا زمانی که نشستن روی زمین، خمشدن و برخاستن ایمن نیست از صندلی یا حالت جایگزین استفاده کنید. بازگشت به زمین باید مرحلهای و پس از بررسی دامنه و تعادل باشد.
✈️ سفر
زمان سفر طولانی به خطر لخته، داروی پیشگیری و توان جابهجایی شما بستگی دارد؛ پیش از خرید بلیت با تیم درمان هماهنگ کنید. در خودرو یا هواپیما طبق امکان، نشستن طولانی را با پمپ مچ و چند قدم ایمن قطع کنید، آب کافی بنوشید و داروی نسخه را منظم ادامه دهید. برای بازرسی فرودگاه وجود مفصل مصنوعی را اطلاع دهید؛ کارت پروتز جای بررسی امنیتی را نمیگیرد.
🏊 ورزش بلندمدت
پیادهروی، دوچرخه، شنا، گلف، الپتیکال و فعالیتهای کمضربه معمولاً ترجیح دارند. شروع هر ورزش باید از زمان و شدت کم باشد و مهارت، تعادل و واکنش روز بعد را در نظر بگیرد. دویدن مداوم، پرش تکراری و ورزش برخوردی میتوانند بار مفصل را بیشتر کنند؛ دربارهٔ فعالیت موردنظر و تجربهٔ قبلی خود با جراح یا فیزیوتراپیست گفتوگو کنید.
❓ پرسشهای پرتکرار
۱) درد و ورم بعد از تعویض مفصل لگن تا چه زمانی طبیعی است؟
درد، کبودی و ورم در هفتههای نخست انتظار میروند و ممکن است پس از فعالیت یا عصرها بیشتر شوند، اما روند کلی باید رو به کاهش باشد. ورم میتواند تا پایین پا دیده شود. درد یا ورم تازه و شدید، درد یکطرفهٔ ساق، تب، ترشح زخم یا تنگی نفس در روند معمول قرار نمیگیرد.
۲) چرا پس از عمل احساس میکنم یک پا بلندتر شده است؟
ورم، سفتی عضلات، کجی پیشین لگن و عادت راهرفتن ممکن است در هفتههای اول احساس اختلاف طول ایجاد کنند. این احساس اغلب با بهبود قدرت و راهرفتن کمتر میشود. خودسرانه کفی نگذارید؛ اگر اختلاف محسوس باقی ماند یا درد و لنگش بیشتر شد، معاینه و اندازهگیری لازم است.
۳) صدای کلیک یا تقتق مفصل مصنوعی خطرناک است؟
صدای گهگاه و بدون درد، تورم، گیرکردن یا ناپایداری میتواند از تماس اجزای مفصل مصنوعی باشد و لزوماً نشانهٔ خرابی نیست. صدای تازه همراه درد، حس جابهجایی، کوتاهشدن یا چرخش غیرعادی پا یا افت ناگهانی عملکرد باید سریع بررسی شود.
۴) بیحسی پوست کنار برش جراحی برطرف میشود؟
بیحسی ناحیهای کوچک اطراف زخم به علت بریدن شاخههای ظریف پوستی شایع است و ممکن است طی ماهها کمتر شود، هرچند گاهی بخشی از آن باقی میماند. گسترش بیحسی، ضعف تازهٔ مچ یا انگشتان، درد سوزشی شدید، سردی یا تغییر رنگ پا نیازمند ارزیابی زودهنگام است.
۵) چه زمانی میتوانم واکر یا عصا را کنار بگذارم؟
وقتی بدون تکیهٔ سنگین، درد قابلتوجه، عدم تعادل، کوتاهکردن گام یا افت لگن راه میروید، فیزیوتراپیست میتواند کاهش وسیله را بررسی کند. عصا در دست مقابل لگن عملشده قرار میگیرد. کنارگذاشتن براساس کیفیت راهرفتن است، نه صرفاً گذشت چند روز.
۶) اگر احساس کردم مفصل از جا رفته است چه کار کنم؟
درد بسیار شدید و ناگهانی، تغییر شکل یا چرخش غیرعادی پا، کوتاهشدن ظاهری و ناتوانی در ایستادن میتواند با دررفتگی سازگار باشد. راه نروید و برای جاانداختن پا تلاش نکنید؛ در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید یا فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
۷) چه زمانی میتوانم روی پهلوی عملشده بخوابم؟
وقتی زخم بسته است، فشار مستقیم درد قابلتوجه ایجاد نمیکند و تیم درمان با توجه به رویکرد جراحی اجازه داده باشد. معمولاً پهلوی غیرعملشده با بالش میان پاها زودتر قابلتحمل است. اگر خواب پهلو باعث درد، کشش زخم یا قرارگرفتن پا در وضعیت ممنوع میشود، به وضعیت مجاز قبلی برگردید.
۸) دوش، وان و استخر از چه زمانی مجازند؟
دوش به نوع پانسمان بستگی دارد: پوشش ضدآب سالم گاهی از روز بعد اجازه میدهد، در حالیکه با پانسمان معمولی اغلب زخم حدود ۵ تا ۷ روز خشک میماند. وان، استخر و جکوزی تا بستهشدن کامل و خشکی زخم و معمولاً دستکم ۳ تا ۴ هفته مجاز نیستند؛ دستور مرکز شما مقدم است.
۹) از چه زمانی میتوانم رانندگی کنم؟
بسیاری از منابع حدود ۴ تا ۶ هفته را مطرح میکنند، اما باید مسکن خوابآور قطع شده باشد، ورود و خروج از خودرو ایمن باشد و بتوانید بدون مکث ترمز اضطراری بگیرید. سمت جراحی و نوع خودرو مهماند؛ تأیید تیم درمان و شرایط بیمه را نیز رعایت کنید.
۱۰) بازگشت به کار چقدر طول میکشد؟
یک زمان ثابت وجود ندارد. کار نشسته با امکان وقفه معمولاً زودتر از شغل ایستاده، پلهدار، رانندگی طولانی یا حمل بار آغاز میشود. بازگشت مرحلهای، ساعت کمتر و اصلاح وظایف کمککنندهاند؛ توان راهرفتن، خواب، دارو و واکنش روز بعد از تاریخ تقویمی مهمترند.
۱۱) برای رابطهٔ جنسی چه احتیاطی لازم است؟
وقتی انتقال و تحمل وزن ایمن شده است، وضعیتی را انتخاب کنید که لگن حمایت شود و دامنه یا ترکیب ممنوع رویکرد جراحی ایجاد نشود.
۱۲) برای نماز چه احتیاطی لازم است؟
برای نماز میتوان موقتاً از صندلی استفاده کرد؛ نشستن روی زمین و برخاستن زمانی برمیگردد که دامنه، تعادل و قدرت کافی باشد.
۱۳) پیش از دندانپزشکی همیشه آنتیبیوتیک لازم است؟
خیر. راهنمای مشترک AAOS و AAHKS در سال ۲۰۲۴ از آنتیبیوتیک پیشگیرانهٔ روتین برای همهٔ دارندگان پروتز پشتیبانی نمیکند. دندانپزشک را از مفصل مصنوعی مطلع کنید؛ سابقهٔ عفونت پروتز، وضعیت ایمنی و نوع اقدام میتوانند تصمیم را فردی کنند. آنتیبیوتیک باقیمانده را خودسرانه مصرف نکنید.
۱۴) آیا با مفصل مصنوعی لگن میتوان MRI انجام داد؟
وجود پروتز لگن معمولاً بهتنهایی مانع MRI نیست، اما نوع ایمپلنت و محل آن را به مرکز تصویربرداری بگویید. فلز ممکن است کیفیت تصویر نزدیک لگن را کاهش دهد و بررسی نهایی ایمنی و انتخاب توالی تصویربرداری بر عهدهٔ مرکز است.
۱۵) آیا پروتز لگن دستگاه فلزیاب فرودگاه را فعال میکند؟
ممکن است دستگاه هشدار دهد. پیش از بازرسی وجود مفصل مصنوعی را اطلاع دهید و برای بررسی تکمیلی زمان در نظر بگیرید. کارت یا گزارش عمل میتواند اطلاعات مفیدی بدهد، اما شما را از فرایند امنیتی معاف نمیکند و بازرسی به پروتز آسیب نمیزند.
۱۶) چگونه به دوام مفصل مصنوعی کمک کنم و چه پیگیریای لازم است؟
وزن مناسب، فعالیت منظم کمضربه، حفظ قدرت و تعادل، پیشگیری از افتادن و رسیدگی زودهنگام به عفونتها کمککنندهاند. از پرش و ضربهٔ تکراری بدون تأیید پرهیز کنید و ویزیت و تصویربرداری دورهای را طبق برنامهٔ جراح ادامه دهید؛ عمر دقیق پروتز برای یک فرد قابلتضمین نیست.
✅ جمعبندی
پس از تعویض کامل مفصل لگن، سه کار همزمان اهمیت دارند: زخم و داروها را منظم مدیریت کنید، علائم هشدار را بهموقع بشناسید و حرکت و قدرت را براساس کیفیت راهرفتن و واکنش بدن مرحلهبهمرحله افزایش دهید. تقویم یک راهنماست؛ نوع رویکرد، اقدامات همزمان و دستور ترخیص مرز واقعی هر مرحله را تعیین میکنند.
برای ارزیابی و برنامهٔ متناسب با شرایط خود با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳۷۸۲۵۲۰۷ تماس بگیرید یا از سامانهٔ نوبتدهی آنلاین استفاده کنید.
این محتوا صرفاً برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، توصیهٔ پزشک معالج، برگهٔ ترخیص یا پروتکل اختصاصی جراح شما نیست. زمانبندی، دامنهٔ حرکت، تحمل وزن و دوز تمرین با توجه به نوع عمل، اقدامات همزمان و شرایط هر فرد متفاوت است. دارو، پانسمان یا برنامهٔ تمرینی خود را بدون هماهنگی با تیم درمان تغییر ندهید.
📚 منابع علمی
📚 مشاهدهٔ منابع علمی
- NICE NG157: Joint replacement (primary), recommendations.
- ERAS Society consensus statement for perioperative care in total hip and knee replacement.
- AAOS OrthoInfo: Activities after total hip replacement.
- AAHKS HipKneeInfo: Total hip replacement.
- AAHKS: Home therapy exercises after total hip replacement.
- Mass General Brigham: Rehabilitation protocol for total hip arthroplasty, 2025.
- Korfitsen et al.: Hip precautions after posterior-approach THA, systematic review.
- Konnyu et al.: Rehabilitation for total hip arthroplasty, systematic review.
- NICE NG89: Venous thromboembolism prevention.
- Systematic review of return to driving after total hip arthroplasty.
- Systematic review of return to work after total hip arthroplasty.
- AAOS/AAHKS 2024 guideline: Dental procedures and periprosthetic joint infection prevention.

دکتر جلیل عماد
متخصص و جراح ارتوپدی، دارای بورد تخصصی جراحی استخوان و مفاصل؛ با سالها تجربه در تعویض مفصل زانو و لگن، آسیبهای ورزشی و آرتروسکوپی در اصفهان.
مقالات مرتبط

عمل جراحی لاتارژه شانه؛ مراقبت و بازتوانی
راهنمای کامل و معیارمحور روز عمل و مراقبت پس از جراحی لاتارژه شانه؛ از زخم، اسلینگ، دارو و علائم هشدار تا تمرینهای سه ماه نخست و بازگشت ایمن به فعالیت.

عمل جراحی ترمیم آرتروسکوپی تاندونهای روتاتورکاف شانه؛ مراقبت و بازتوانی
راهنمای کامل و معیارمحور مراقبت پس از ترمیم آرتروسکوپی تاندونهای روتاتورکاف شانه؛ از پانسمان، اسلینگ و علائم هشدار تا تمرینهای سه ماه نخست و بازگشت ایمن به فعالیت.

عمل جراحی بازسازی رباط صلیبی قدامی زانو؛ مراقبت و بازتوانی
راهنمای آموزشی و معیارمحور روز عمل و مراقبت پس از بازسازی ACL؛ از پانسمان، دارو و علائم هشدار تا تمرینهای ۹۰ روز نخست و بازگشت ایمن به رانندگی، کار و ورزش.


