عمل جراحی تعویض کامل مفصل زانو؛ مراقبت و بازتوانی

پیش از شروع: راه‌رفتن درست بخش مهمی از بهبودی زانوست. از روز عمل، وقتی سرگیجه و تهوع ندارید، شروع کنید. کفش بسته و ضدلغزش بپوشید و تا وقتی نمی‌توانید پای صاف را بدون خم‌شدن زانو بالا بیاورید، آتل زانو را ببندید. داخل قاب واکر راست بایستید و وزن را بین دست‌ها و پاها پخش کنید.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. واکر را یک قدم کوتاه جلو ببرید و مطمئن شوید هر چهار پایه روی زمین است.
2. پای عمل‌شده را با زانوی صاف جلو بگذارید تا اول پاشنه به زمین برسد.
3. همین‌طور که جلو می‌روید، کف پا را کامل روی زمین بگذارید و بخشی از وزن را با دست‌ها روی واکر بیندازید.
4. پای سالم را جلو بیاورید و قدم بعدی را با جلو بردن واکر شروع کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: ترتیب «واکر، پای عمل‌شده، پای سالم» را آرام و با ریتم یکنواخت تکرار کنید و عجله نکنید. پنجه را روی زمین نکشید و برای چرخیدن چند قدم کوچک بردارید، نه این‌که روی پای عمل‌شده بچرخید. نشانهٔ اجرای درست این است که تنه راست می‌ماند، هر دو پا داخل قاب واکر است و اول پاشنه به زمین می‌خورد. خستگی ملایم طبیعی است؛ بین نوبت‌ها بنشینید و پا را بالا بگذارید.

مقدار، تکرار و پیشرفت: در روزهای اول چند نوبت کوتاه در طول روز راه بروید و هر روز کمی بیشتر؛ هدف چند هفتهٔ اول حدود ۳۰ دقیقه راه‌رفتن، ۲ تا ۳ بار در روز است. وقتی توانستید بیش از ۱۰ دقیقه با واکر بایستید و راه بروید، بی‌آن‌که وزنتان را روی آن بیندازید، نوبت عصاست.

فوراً متوقف کنید اگر: سرگیجه گرفتید، زانو خالی کرد یا درد تیز در زانو احساس کردید؛ همان‌جا بنشینید.

خطاهای رایج: هل‌دادن واکر خیلی جلو، آویزان‌شدن روی دست‌ها، قدم بلند، چرخیدن روی پای عمل‌شده و بلند شدن از صندلی با کشیدن واکر.

نسخهٔ آسان‌تر: مسیر را کوتاه‌تر کنید و در نوبت‌های اول کسی کنارتان راه برود.

پیش از شروع: این حرکت به گردش خون پا کمک می‌کند و بخشی از پیشگیری از لخته است. از همان ساعت‌های اول پس از عمل، به پشت یا نیمه‌نشسته شروع کنید؛ ساق و پاشنه روی تکیه‌گاه باشد و ملحفه دور مچ را آزاد کنید. وسیله‌ای لازم نیست.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. ران و زانو را بی‌حرکت نگه دارید تا فقط مچ کار کند.
2. پنجهٔ پا را آرام به‌سمت صورت بکشید تا کشش ملایمی پشت ساق حس کنید.
3. پنجه را از خود دور کنید، مثل وقتی که پدال گاز را فشار می‌دهید.
4. این رفت‌وبرگشت را با ریتم یکنواخت و بدون ضربه تکرار کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: هر دو مچ را می‌توانید با هم حرکت بدهید. در انتهای حرکت، چه رو به بالا چه رو به پایین، فشار اضافه ندهید و نفس را حبس نکنید. نشانهٔ اجرای درست این است که ران و زانو ثابت‌اند و فقط مچ و پنجه جابه‌جا می‌شوند. خستگی خفیف ساق طبیعی است و با چند لحظه استراحت برطرف می‌شود.

مقدار، تکرار و پیشرفت: در هر ساعتِ بیداری، ۲ تا ۳ بار و هر بار ۲ تا ۳ دقیقه انجامش بدهید. این تمرین را در خانه هم ادامه بدهید تا ورم مچ و ساق کاملاً برطرف شود؛ هنگام نشستن طولانی و در سفر هم انجامش بدهید.

فوراً متوقف کنید اگر: درد، سفتی یا ورم تازه یا رو به افزایش ساق، به‌ویژه در یک پا، یا تنگی نفس پیدا شد؛ طبق بخش علائم هشدار عمل کنید.

خطاهای رایج: حرکت تند و ضربه‌ای، چرخاندن کل پا به‌جای حرکت مچ، و حبس نفس.

نسخهٔ آسان‌تر: دامنه را کوچک‌تر کنید؛ حتی حرکت کوتاه مچ از بی‌حرکتی بهتر است.

پیش از شروع: زانویی که کامل صاف نشود، راه‌رفتن را لنگ و خسته‌کننده می‌کند. از روز اول، به پشت یا نشسته روی تخت قرار بگیرید و یک حولهٔ تاشده فقط زیر پاشنه بگذارید تا پاشنه روی تخت نباشد و پشت زانو کاملاً آزاد بماند.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. پنجهٔ پا را رو به سقف نگه دارید.
2. عضلهٔ جلوی ران را سفت کنید و سعی کنید پشت زانو را به تخت برسانید.
3. زانو را کاملاً صاف نگه دارید.
4. عضله را شل کنید و بگذارید وزن ساق، زانو را آرام صاف‌تر کند؛ سپس تکرار کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: تکیه‌گاه فقط زیر پاشنه است، هرگز زیر زانو. کشش ملایم پشت زانو قابل‌انتظار است و باید چند دقیقه پس از پایان آرام شود. با دست روی زانو فشار نیاورید و وزنه نگذارید. نشانهٔ اجرای درست این است که فاصلهٔ پشت زانو تا تخت روزبه‌روز کمتر می‌شود.

مقدار، تکرار و پیشرفت: هر بار ۵ تا ۱۰ ثانیه صاف نگه دارید و تا خستگی ران تکرار کنید؛ کل تمرین حدود ۳ دقیقه. این تمرین را هر روز انجام بدهید؛ در هفته‌های اول صاف‌شدن کامل زانو اولویت دارد.

فوراً متوقف کنید اگر: پشت یا داخل زانو درد تیز گرفت یا پا گزگز کرد.

خطاهای رایج: گذاشتن حوله زیر زانو، فشار دادن زانو با دست یا وزنه، و چرخاندن پنجه به بیرون.

نسخهٔ آسان‌تر: از حولهٔ نازک‌تر استفاده کنید و زمان هر نوبت را کمتر کنید.

پیش از شروع: زانو برای نشستن، برخاستن و پله باید خم شود و این تمرین همین را آرام برمی‌گرداند. از روز اول، روی تخت با هر دو پای صاف به پشت دراز بکشید یا تکیه داده بنشینید؛ با جوراب، پاشنه راحت‌تر روی ملحفه سُر می‌خورد.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. پاشنهٔ پای عمل‌شده را روی تخت به‌سمت باسن سُر بدهید تا زانو خم شود.
2. در بیشترین خم که هنوز فقط کشش حس می‌کنید، مکث کنید.
3. پاشنه را آرام جلو ببرید تا زانو دوباره کاملاً صاف شود.
4. چند بار تکرار کنید؛ کشکک همیشه رو به سقف بماند.

نکته‌های اجرای تمرین: زانو هم‌جهت با پنجهٔ پا بماند و به داخل یا بیرون نیفتد. هنگام خم‌کردن نفس را بیرون بدهید و هر رفت‌وبرگشت را آرام انجام بدهید. کشش جلوی زانو قابل‌انتظار است و باید زود آرام شود. نشانهٔ اجرای درست این است که پاشنه روی یک خط مستقیم سُر می‌خورد و لگن از تخت بلند نمی‌شود.

مقدار، تکرار و پیشرفت: در بیشترین خم ۵ تا ۱۰ ثانیه مکث کنید و چند بار تکرار کنید، تا پا خسته شود یا زانو کامل خم شود؛ کل تمرین حدود ۲ دقیقه. هر روز کمی بیشتر خم کنید؛ اگر درد یا ورم تا صبح روز بعد بیشتر شد، دامنه را کم کنید و به اندازهٔ روز قبل برگردید.

فوراً متوقف کنید اگر: به‌جای کشش، درد تیز داخل زانو پیدا شد یا ترشح زخم بیشتر شد.

خطاهای رایج: بلندکردن لگن، افتادن زانو به داخل، حرکت ضربه‌ای و نگه‌داشتن طولانی در درد.

نسخهٔ آسان‌تر: دامنه را کمتر کنید یا با حوله‌ای که دور مچ انداخته‌اید، پاشنه را آرام به‌سمت باسن بکشید.

پیش از شروع: عضلهٔ جلوی ران باید بتواند زانو را هنگام راه‌رفتن صاف و محکم نگه دارد. از روزهای اول، وقتی توانستید عضلهٔ جلوی ران را خوب سفت کنید، شروع کنید. به پشت روی تخت دراز بکشید یا تکیه داده بنشینید؛ پای سالم را خم کنید و کف آن را روی تخت بگذارید، و پای عمل‌شده صاف و پنجه‌اش رو به سقف باشد.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. عضلهٔ جلوی ران پای عمل‌شده را سفت کنید تا زانو کاملاً صاف شود.
2. پا را با زانوی صاف چند سانتی‌متر بالا بیاورید، حداکثر تا هم‌سطح ران پای خم‌شده.
3. پا را بالا نگه دارید.
4. پا را آهسته پایین بیاورید و عضله را شل کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: زانو در تمام حرکت صاف می‌ماند؛ اگر هنگام بالا آوردن کمی خم می‌شود، یعنی عضله هنوز آماده نیست و باید سفت‌کردن عضله را بیشتر تمرین کنید. هنگام بالا بردن نفس را بیرون بدهید و پایین آوردن آهسته باشد. کمر روی تخت می‌ماند. خستگی جلوی ران طبیعی است، ولی درد مفصل یا بیشترشدن ورم طبیعی نیست.

مقدار، تکرار و پیشرفت: هر بار ۵ تا ۱۰ ثانیه بالا نگه دارید و تا خستگی ران تکرار کنید؛ کل تمرین حدود ۳ دقیقه. این تمرین را تا برگشتن کامل قدرت ران ادامه بدهید.

فوراً متوقف کنید اگر: زانو هنگام بالا آوردن خم شد، کمر قوس گرفت یا داخل زانو درد تیز پیدا شد.

خطاهای رایج: بالا آوردن پا پیش از سفت‌کردن عضله، خم‌شدن زانو، تاب دادن پا و حبس نفس.

نسخهٔ آسان‌تر: فعلاً فقط سفت‌کردن عضلهٔ جلوی ران را انجام بدهید یا پا را کمتر بالا بیاورید.

پیش از شروع: برخاستن از صندلی یکی از پرتکرارترین کارهای روز است. روش ایمن برخاستن (فشار روی دستهٔ صندلی، نه کشیدن واکر) را از روز اول در هر برخاستن به کار ببرید؛ تکرار چندبارهٔ حرکت در یک نوبت تمرین را از هفتهٔ سوم، وقتی ایستادن با واکر ایمن است، شروع کنید. صندلی محکم، بی‌چرخ و نسبتاً بلند با دو دسته انتخاب کنید و واکر را روبه‌روی خود بگذارید؛ لبهٔ صندلی بنشینید، کف هر دو پا روی زمین و پای عمل‌شده کمی جلوتر باشد.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. تنه را از لگن کمی جلو بیاورید تا سرتان بالای پنجهٔ پاها برسد.
2. با دست‌ها به دسته‌های صندلی فشار بیاورید و با هر دو پا بایستید.
3. کاملاً راست بایستید و بعد دست‌ها را روی واکر بگذارید.
4. برای نشستن، عقب بروید تا لبهٔ صندلی را پشت پا حس کنید، دسته‌ها را بگیرید و آرام بنشینید.

نکته‌های اجرای تمرین: هر دو پا وزن را بگیرند و زانوی عمل‌شده به داخل نیفتد. هنگام برخاستن نفس را بیرون بدهید و نشستن را آهسته و کنترل‌شده انجام بدهید، نه با افتادن روی صندلی. هرگز با کشیدن واکر بلند نشوید؛ واکر برای ایستادن است، نه برای بالا کشیدن خودتان. خستگی ران طبیعی است.

مقدار، تکرار و پیشرفت: با یک نوبت کوتاه شروع کنید؛ هدف، ۳ نوبت در هر بار تمرین است و در هر نوبت، حرکت را ۱۵ تا ۲۵ بار تکرار می‌کنید. این تمرین را ۵ تا ۷ روز در هفته انجام بدهید. وقتی حرکت روان و کنترل‌شده شد و هر دو پا به یک اندازه کار کردند، کمتر از دست‌ها کمک بگیرید و از صندلی کوتاه‌تری استفاده کنید.

فوراً متوقف کنید اگر: زانو خالی کرد، سرگیجه گرفتید یا درد تیز در زانو پیدا شد؛ بنشینید.

خطاهای رایج: کشیدن واکر، افتادن روی صندلی، جمع‌کردن پاها زیر صندلی و بلند شدن فقط با پای سالم.

نسخهٔ آسان‌تر: از صندلی بلندتر یا یک بالشتک سفت روی صندلی استفاده کنید.

پیش از شروع: در راه‌رفتن و پله، عضلات ساق بدن را برای هر قدم به جلو هل می‌دهند. وقتی بتوانید با تکیهٔ سبک بایستید و وزن را یکسان روی هر دو پا بگذارید، شروع کنید. پشت پیشخوان آشپزخانه یا نردهٔ ثابت بایستید، نه پشت صندلی سبک؛ پاها به عرض شانه باشند و زانوها صاف، ولی آن‌ها را به عقب فشار ندهید.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. هر دو دست را روی تکیه‌گاه بگذارید و وزن را روی هر دو پا پخش کنید.
2. هر دو پاشنه را آرام و به یک اندازه از زمین بلند کنید.
3. روی پنجه‌ها بمانید.
4. پاشنه‌ها را آهسته تا زمین پایین بیاورید.

نکته‌های اجرای تمرین: بدن راست بماند و جلو و عقب تاب نخورد؛ وزن روی هر دو پا یکسان باشد. هنگام بالا رفتن نفس را بیرون بدهید و پایین آمدن آهسته باشد. نشانهٔ اجرای درست این است که هر دو پاشنه با هم و به یک اندازه بالا می‌روند. خستگی ساق طبیعی است.

مقدار، تکرار و پیشرفت: هر بار تمرین، ۳ نوبت انجام بدهید؛ در هر نوبت، حرکت را ۱۰ بار تکرار کنید و هر بار ۵ ثانیه روی پنجه بمانید. وقتی قوی‌تر شدید، همین تمرین را هر بار روی یک پا انجام بدهید و پاها را به نوبت عوض کنید.

فوراً متوقف کنید اگر: تعادلتان به‌هم خورد، بدنتان تاب خورد یا گرفتگی ساق پس از چند لحظه استراحت برطرف نشد.

خطاهای رایج: تکیه به صندلی سبک، بردن وزن فقط روی پای سالم و پایین آمدن ناگهانی.

نسخهٔ آسان‌تر: پاشنه‌ها را کمتر بالا ببرید و با دو دست محکم تکیه کنید.

پیش از شروع: این تمرین خم‌شدن زانو را با کار خود عضلات بیشتر می‌کند. از هفتهٔ سوم، وقتی ایستادن با تکیهٔ سبک ایمن است، شروع کنید. روبه‌روی پیشخوان یا نردهٔ ثابت بایستید و با دو دست تکیه کنید؛ وزن روی پای سالم باشد.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. ران پای عمل‌شده را صاف و کنار ران دیگر نگه دارید.
2. پاشنه را آرام به‌سمت باسن بالا بیاورید تا زانو تا جای ممکن خم شود.
3. در بیشترین خم مکث کنید.
4. پا را آهسته پایین بیاورید تا کف پا دوباره روی زمین قرار بگیرد.

نکته‌های اجرای تمرین: ران جلو نمی‌رود و لگن صاف می‌ماند؛ فقط ساق بالا و پایین می‌رود. آرام نفس بکشید و حرکت را بدون تاب دادن انجام بدهید. نشانهٔ اجرای درست این است که دو زانو کنار هم می‌مانند و تنه راست است. کشش جلوی زانو و خستگی پشت ران طبیعی است.

مقدار، تکرار و پیشرفت: هر بار تمرین، ۳ نوبت انجام بدهید؛ در هر نوبت، حرکت را ۱۰ بار تکرار کنید و هر بار ۵ ثانیه در بیشترین خم بمانید.

فوراً متوقف کنید اگر: تعادلتان به‌هم خورد یا در زانو درد تیز احساس کردید.

خطاهای رایج: جلو بردن ران، بالا بردن یک طرف لگن، تاب دادن پا و تکیه به صندلی سبک.

نسخهٔ آسان‌تر: زانو را کمتر خم کنید و زمان نگه‌داشتن را کوتاه‌تر کنید.

پیش از شروع: وقتی خم‌شدن زانو به‌تنهایی کند پیش می‌رود، کمک ملایم دست‌ها آن را جلو می‌برد. از هفتهٔ سوم، به پشت روی تخت دراز بکشید و یک حولهٔ بلند تاشده را دور مچ پای عمل‌شده بیندازید و دو سرش را در دست بگیرید.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. پاشنه را روی تخت به‌سمت باسن بکشید تا زانو خم شود.
2. با کشیدن ملایم حوله، زانو را کمی بیشتر خم کنید.
3. در همین حالت مکث کنید.
4. حوله را شل کنید و پا را آرام صاف کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: کشیدن حوله آرام و پیوسته باشد، نه ضربه‌ای. کشکک رو به سقف بماند و زانو به داخل یا بیرون نیفتد. آرام نفس بکشید. کشش جلوی زانو قابل‌انتظار است و باید چند دقیقه پس از تمرین آرام شود.

مقدار، تکرار و پیشرفت: در بیشترین خم ۵ تا ۱۰ ثانیه بمانید و چند بار تکرار کنید، تا پا خسته شود؛ کل تمرین حدود ۲ دقیقه. اگر کشش چند دقیقه پس از تمرین آرام نشد، دفعهٔ بعد فشار حوله را کم کنید.

فوراً متوقف کنید اگر: به‌جای کشش، درد تیز داخل زانو پیدا شد.

خطاهای رایج: کشیدن ناگهانی حوله، بلندکردن لگن و نگه‌داشتن طولانی در درد.

نسخهٔ آسان‌تر: حوله را کمتر بکشید یا فقط سُر دادن پاشنه را انجام بدهید.

پیش از شروع: بالا رفتن از پله هم تمرین قدرت است و هم برای زندگی در خانه لازم است. از روزهای اول با نرده و یک عصا و کنار یک همراه از پله استفاده می‌کنید و واکر پایین یا بالای پله می‌ماند؛ از هفتهٔ سوم، پله تمرین روزانهٔ شما هم می‌شود. نرده را با یک دست و عصا را با دست دیگر بگیرید، هر سمتی که نرده باشد؛ پله‌ها از ارتفاع معمول، یعنی حدود ۱۸ سانتی‌متر، بلندتر نباشند.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. نزدیک اولین پله بایستید و نرده را محکم بگیرید.
2. پای سالم را روی پلهٔ بالا بگذارید.
3. با فشار پای سالم و کمک نرده بالا بروید و پای عمل‌شده را کنار آن بگذارید.
4. عصا را هم روی همان پله بیاورید و پلهٔ بعد را همین‌طور شروع کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: قاعده این است: «بالا با پای سالم». هر بار یک پله بالا بروید و هر دو پا را روی همان پله بگذارید. تنه راست بماند و عجله نکنید. نشانهٔ اجرای درست این است که همیشه به نرده و عصا تکیه دارید و پای عمل‌شده بعد از پای سالم بالا می‌آید.

مقدار، تکرار و پیشرفت: در شروع ۲ تا ۳ پله کافی است و تا وقتی قدرت زانو برنگشته، کسی کنارتان باشد. هر روز چند پله بیشتر بروید. وقتی بدون عصا و بدون لنگش راه می‌روید، مثل پیش از عمل هر بار پای دیگر را روی پلهٔ بعدی بگذارید و نرده را همچنان بگیرید.

فوراً متوقف کنید اگر: زانو خالی کرد، تعادلتان به‌هم خورد، سرگیجه گرفتید یا درد تیز زانو پیدا شد؛ نرده را محکم بگیرید، روی همان پله بنشینید و ادامه ندهید.

خطاهای رایج: بالا بردن اول پای عمل‌شده، رها کردن نرده، رفتن دو پله با هم و عجله.

نسخهٔ آسان‌تر: فقط یک پله را بالا و پایین بروید و کسی کنارتان بایستد.

پیش از شروع: پایین آمدن از پله برای زانوی عمل‌شده سخت‌تر از بالا رفتن است. از روزهای اول با نرده و یک عصا و کنار یک همراه از پله پایین می‌آیید و واکر پایین یا بالای پله می‌ماند؛ از هفتهٔ سوم، پایین آمدن از پله تمرین روزانهٔ شما هم می‌شود. لبهٔ پله بایستید و نرده را با یک دست و عصا را با دست دیگر بگیرید، هر سمتی که نرده باشد.

اجرای مرحله‌به‌مرحله:

1. عصا را وسط پلهٔ پایین بگذارید.
2. پای عمل‌شده را آرام روی همان پله پایین بیاورید.
3. با کمک نرده و عصا، پای سالم را کنار آن بگذارید.
4. پلهٔ بعد را همین‌طور شروع کنید.

نکته‌های اجرای تمرین: قاعده این است: «پایین با پای عمل‌شده». هر بار یک پله پایین بروید و هر دو پا را روی همان پله بگذارید. وزن را با نرده و عصا کنترل کنید و به جلو خم نشوید. نشانهٔ اجرای درست این است که پای عمل‌شده آرام و کنترل‌شده پایین می‌آید و زانو به داخل نمی‌افتد.

مقدار، تکرار و پیشرفت: در شروع ۲ تا ۳ پله کافی است و تا وقتی قدرت زانو برنگشته، کسی کنارتان باشد. هر روز چند پله بیشتر بروید. وقتی بدون عصا و بدون لنگش راه می‌روید، مثل پیش از عمل هر بار پای دیگر را روی پلهٔ پایین‌تر بگذارید و نرده را همچنان بگیرید.

فوراً متوقف کنید اگر: زانو خالی کرد، تعادلتان به‌هم خورد، سرگیجه گرفتید یا درد تیز زانو پیدا شد؛ نرده را محکم بگیرید، روی همان پله بنشینید و ادامه ندهید.

خطاهای رایج: پایین آمدن اول با پای سالم، رها کردن نرده، خم شدن به جلو و عجله.

نسخهٔ آسان‌تر: فقط یک پله را بالا و پایین بروید و کسی کنارتان بایستد.