وقتی کنار شست پا برجسته میشود و کفش به آن فشار میآورد، طبیعی است به فکر درمان باشید. در هالوکس والگوس، یا انحراف شست پا، تصمیم برای عمل فقط به میزان کجی انگشت بستگی ندارد؛ درد، راهرفتن و نتیجهٔ درمانهای ساده هم مهماند. این راهنما کمک میکند پیش از تصمیم، جایگاه درمان غیرجراحی، هدف عمل و آمادگی لازم برای دورهٔ پس از آن را بشناسید.
هالوکس والگوس چیست و چه زمانی به جراحی فکر کنیم؟
در هالوکس والگوس، شست بهسوی انگشتان کوچکتر متمایل میشود و استخوان بلند پشت آن از راستای طبیعی فاصله میگیرد. به همین دلیل کنار مفصل شست برجسته میشود؛ این برجستگی معمولاً فقط تکهای استخوان اضافه نیست که با تراشیدن آن همهچیز درست شود. فشار کفش روی این ناحیه میتواند درد و التهاب ایجاد کند و گاهی فشار به انگشتان کناری یا کف پا هم منتقل میشود.
در معاینه، محل درد، حرکت مفصل، پوست و پینهها، حس و خونرسانی پا بررسی میشوند. برای برنامهریزی جراحی معمولاً عکس رادیولوژی در حالت ایستاده و تحمل وزن لازم است تا راستای استخوانها دیده شود. عکس به انتخاب روش کمک میکند، اما بهتنهایی نشان نمیدهد چقدر درد دارید یا آیا عمل برای شما مناسب است. اگر مشکل اصلی خشکی و درد داخل مفصل شست باشد، ارزیابی و مسیر درمان آن با انحراف شست تفاوت دارد.
درمان معمولاً با کمکردن فشار شروع میشود: کفشی که جلوی آن برای انگشتان جا داشته باشد، پاشنهٔ کوتاه و رویهٔ نرم، و در صورت نیاز پد محافظ یا کفی مناسب. این کارها میتوانند درد را کمتر کنند، اما نباید از آنها انتظار اصلاح دائمی راستای استخوان داشته باشید. اگر با کفش مناسب راحت راه میروید، ظاهر برجستگی بهتنهایی دلیل کافی برای جراحی نیست.
وقتی درد و مشکل کفشپوشیدن یا راهرفتن، با وجود درمان مناسب، زندگی روزمره را محدود کند، جراحی یکی از گزینههای درمان است. هدف، کاهش درد و بهترشدن کارکرد پاست؛ داشتن انگشتی کاملاً صاف، بیدردی همیشگی یا پوشیدن هر نوع کفش تضمین نمیشود. پیش از تصمیم، روشن کنید کدام کار روزمره را میخواهید آسانتر انجام دهید و برای محدودیتهای موقت پس از عمل چه کمکی دارید.
اگر فعلاً عمل نکنید، چه اتفاقی میافتد؟
انحراف شست ممکن است در گذر زمان بیشتر شود، ولی سرعت تغییر و میزان درد در افراد یکسان نیست. بعضی افراد با انتخاب کفش مناسب مدتها علائم قابلتحملی دارند. در برخی دیگر، برجستگی بیشتر به کفش ساییده میشود، پینه ایجاد میشود یا شست به انگشت کناری فشار میآورد. این پیامدها برای همه قطعی نیستند و از روی ظاهر پا نمیتوان زمان وقوعشان را پیشبینی کرد.
اگر درد قابلکنترل است و پوست سالم میماند، جراحی معمولاً انتخابی است و میتوان با پیگیری و درمان غیرجراحی دربارهٔ زمان آن تصمیم گرفت. منتظرماندن نباید به معنای تحمل درد رو به افزایش یا نادیدهگرفتن زخم باشد. اگر کفش مناسب دیگر کمک نمیکند، پیادهروی یا کارتان محدود شده یا انگشتان کنار هم زخم میشوند، برای ارزیابی دوباره وقت بگیرید.
در دیابت، کاهش حس یا مشکل خونرسانی، رسیدگی به آسیب پوست اهمیت بیشتری دارد. زخم تازه، قرمزی رو به گسترش یا ترشح را صرفاً به حساب برجستگی شست نگذارید و سریع برای بررسی تماس بگیرید. هدف از پیگیری این است که مشکل قابلدرمان زود شناخته شود؛ لازم نیست برای پیشگیری از هر تغییر احتمالی، پای بدون درد را عمل کنید.
آمادگی پیش از عمل؛ برنامهٔ خانه و سلامت عمومی
آمادگی را از مرور بیماریها، حساسیتها و داروها شروع کنید. فهرست داروهای نسخهای، داروهای بدون نسخه و مکملها را همراه داشته باشید و سابقهٔ دیابت، بیماری قلبی یا ریوی، مشکل خونرسانی و لخته را بگویید. آزمایش و مشاوره بر اساس وضعیت شما و نظر تیم بیهوشی انتخاب میشود؛ فهرست ثابتی برای همه لازم نیست. اگر سیگار یا فرآوردهٔ نیکوتیندار مصرف میکنید، برای کنارگذاشتن آن از تیم درمان کمک بگیرید، چون ترمیم زخم و استخوان را دشوارتر میکند.
پیش از روز عمل، راهرفتن با عصا و جابهجایی بدون فشار به جلوی پا را با درمانگر تمرین کنید. وضعیت دستها، تعادل و پای مقابل هم مهم است. اگر در خانه پله دارید یا تنها زندگی میکنید، از پیش برای رفتوآمد، خرید، غذا و کمک در کارهای ضروری برنامهریزی کنید. وسایل را از مسیر رفتوآمد جمع کنید و فرش لغزنده را کنار بزنید و جای نشستن و بالابردن پا را آماده کنید.
پا را تمیز نگه دارید و هر تاول، زخم یا عفونت پوستی را پیش از عمل اطلاع دهید. این راهنما برنامهٔ تمرینی عمومی برای صافکردن شست تجویز نمیکند. کارآزمایی، پژوهشی است که اثر روش درمان را روی بیماران بررسی میکند. شواهد کافی از این پژوهشها برای بهبود نتیجهٔ این عمل با تمرین پیش از جراحی در دست نیست. آموزش وسیلهٔ کمکی و آمادهکردن خانه، با تجویز حرکات پرفشار برای شست تفاوت دارد. اگر درمانگر برای وضعیت خاص شما برنامهای داده است، همان برنامه را دنبال کنید.
روز قبل از عمل و روز جراحی چه میگذرد؟
دستور خوردن و آشامیدن را از تیم بیهوشی بگیرید و همان را دقیق اجرا کنید. ساعت ناشتایی و اجازهٔ نوشیدن آب را از روی تجربهٔ دیگران یا یک دستور اینترنتی انتخاب نکنید. دربارهٔ ادامه یا تغییر رقیقکنندهٔ خون و داروی دیابت نیز از قبل هماهنگ کنید؛ خودسرانه دارویی را قطع، کم یا جایگزین نکنید. اگر دستورها روشن نیستند، پیش از روز پذیرش تماس بگیرید تا ابهام باقی نماند.
حمام و آمادهسازی پوست را طبق راهنمای مرکز انجام دهید. اگر تب، بیماری تازه یا آسیب پوست پا پیدا کردید، پیش از مراجعه خبر دهید؛ تیم درمان دربارهٔ ادامه یا جابهجایی زمان عمل تصمیم میگیرد. مدارک، عکسها، فهرست داروها و وسیلهٔ کمکی را آماده کنید. لباسی بپوشید که پوشیدن آن با پانسمان و آتل دشوار نباشد و برای برگشت از بیمارستان همراه داشته باشید؛ خودتان رانندگی نکنید.
در پذیرش، هویت شما و پای مورد عمل کنترل میشود. جراح دربارهٔ هدف اصلاح، محدودیتها و خطرهای عمل با شما گفتوگو میکند تا آگاهانه دربارهٔ رضایت به عمل تصمیم بگیرید. نوع بیحسی یا بیهوشی با ارزیابی تیم بیهوشی انتخاب میشود؛ شرایط پزشکی و برنامهٔ عمل در این انتخاب نقش دارند. اگر پیشتر از بیهوشی یا دارویی عارضه داشتهاید یا موضوعی نگرانتان میکند، در گفتوگو بگویید.
پس از عمل، ابتدا در بخش مراقبت پس از بیهوشی (ریکاوری)، وضعیت هوشیاری، درد و حال عمومی بررسی میشود. اگر شرایط پزشکی و ایمنی ترخیص فراهم باشد، امکان برگشت به خانه در همان روز وجود دارد، اما این موضوع وعدهٔ قطعی نیست. پیش از رفتن، باید روش استفاده از عصا، محدودیت تماس پا با زمین، داروها، زمان پیگیری و راه تماس با تیم درمان برای شما و همراهتان روشن باشد.
جراحی اصلاح انحراف شست چگونه انجام میشود؟
سناریوی اصلی این راهنما، اصلاح باز انحراف با حفظ مفصل شست است. جراح از برش پوستی به استخوان دسترسی پیدا میکند، برش کنترلشدهای در استخوان میدهد و قطعهها را در راستای مناسب جابهجا میکند. به این کار استئوتومی میگویند. پیچ یا وسیلهٔ تثبیت، استخوان را در جای اصلاحشده نگه میدارد تا جوش بخورد؛ در صورت نیاز، بافتهای اطراف مفصل هم متعادل میشوند.
محل و شکل برش استخوان برای همه یکسان نیست. شدت انحراف، وضعیت مفصل و پایداری بخشهای دیگر پا در انتخاب روش اثر دارند. گاهی برای اصلاح مناسب، روش دیگری مانند جوشدادن مفصل در قاعدهٔ استخوان بلند شست لازم میشود؛ این تصمیم با جوشدادن خود مفصل شست یکی نیست. نام روش را از جراح بپرسید تا بدانید دقیقاً کدام استخوان یا مفصل اصلاح میشود و محدودیت پس از آن چیست.
تراشیدن برجستگی بهتنهایی معمولاً راستای استخوانها را اصلاح نمیکند. از طرف دیگر، پیچیدهتر بودن نام عمل هم به معنای نتیجهٔ بهتر نیست؛ روش باید با مشکل پای شما سازگار باشد و برتری مطلق یک تکنیک برای همه ثابت نشده است. مدت عمل نیز به میزان اصلاح و کارهای همزمان بستگی دارد. برای اینکه انتظار درستی داشته باشید، دربارهٔ برنامهٔ خودتان سؤال کنید.
پیش از رضایت نهایی، احتمال عفونت، آسیب عصب و تغییر حس، خشکی مفصل، باقیماندن درد، جوشنخوردن استخوان و برگشت انحراف را مطرح کنید. این عوارض برای همه رخ نمیدهند، اما ممکن است درمان یا پیگیری بیشتری بخواهند. جراحی میتواند درد را کمتر و کارکرد پا را بهتر کند؛ نتیجهٔ آن باید در کنار خطرها و محدودیت دورهٔ ترمیم سنجیده شود. هدف گفتوگو، انتخاب آگاهانه بر اساس زندگی و سلامت شماست.
پس از عمل در یک نگاه
طبق پروتکل دکتر عماد برای این مسیر درمان، پا ۴۵ روز در آتل میماند و راهرفتن فقط با عصا انجام میشود. در این مدت پا را جدا از زمین نگه میدارید یا حداکثر فقط پاشنه با زمین تماس دارد؛ جلوی پا هیچ باری نمیگیرد. برداشتن آتل و افزایش وزنگذاری با معاینه و اجازهٔ جراح است؛ تمامشدن این مدت بهتنهایی مجوز راهرفتن عادی نیست.
پانسمان و وسیلهٔ اصلاحی شست را طبق دستور نگه دارید و آنها را خودسرانه جابهجا نکنید. تورم میتواند پوشیدن کفش و ایستادن طولانی را برای مدتی دشوار کند. برنامهٔ کنترل درد، مراقبت زخم و پیگیری را از برگهٔ ترخیص دنبال کنید. زمان شروع حرکت شست به نوع عمل بستگی دارد؛ اگر مفصلی جوش داده شده باشد، نباید برای خمکردن همان مفصل تمرین کنید.
برای جزئیات پانسمان، علائم هشدار و حرکتهای مجاز، راهنمای مراقبت و بازتوانی پس از جراحی شست پا را بخوانید. آن راهنما هر دو بیماری انحراف و خشکی شست را پوشش میدهد؛ فقط دستورهای مربوط به عمل خودتان را دنبال کنید.
بازگشت به زندگی روزمره؛ پاسخ به ۲۰ پرسش
۱) چه زمانی میتوانم روی پای عملشده راه بروم؟
در پروتکل این راهنما، تا پایان ۴۵ روز راهرفتن فقط با عصا و بدون بار روی جلوی پا است؛ حداکثر فقط پاشنه تماس دارد. راهرفتن عادی پس از ارزیابی ترمیم و اجازهٔ جراح شروع میشود. کمشدن درد بهتنهایی نشانهٔ آمادگی استخوان برای تحمل وزن نیست.
۲) عصا را چه زمانی کنار بگذارم؟
تا زمانی که محدودیت بارگذاری دارید، عصا برای حفظ همان محدودیت لازم است. وقتی جراح افزایش وزنگذاری را مجاز دانست، درمانگر بررسی میکند آیا بدون فشار ممنوع، لنگیدن یا از دستدادن تعادل قدم برمیدارید. صرف توانایی برداشتن چند قدم، مجوز کنارگذاشتن عصا نیست.
۳) چه کفشی برای برگشت به کفش معمولی مناسب است؟
در دورهٔ آتل، پوشیدن کفش معمولی یا راهرفتن بدون محافظ را خودتان شروع نکنید. پس از اجازهٔ جراح، کفشی با جلوی پهن و عمق کافی انتخاب کنید که به زخم و برجستگی فشار نیاورد. اگر تورم باعث فشار یا درد میشود، هنوز آن کفش مناسب نیست.
۴) چه زمانی میتوانم دوباره رانندگی کنم؟
با آتل یا ناتوانی در کنترل کامل پدالها رانندگی نکنید. بازگشت زمانی قابلبررسی است که محدودیت پا برداشته شده باشد، داروی خوابآور مصرف نکنید و بتوانید بدون درد یا تأخیر، ترمز اضطراری بگیرید. پای مورد عمل و نوع خودرو هم اثر دارند؛ اجازهٔ جراح و مقررات بیمه را پیش از شروع بررسی کنید.
۵) چه زمانی کار نشسته را شروع کنم؟
کار نشسته زمانی قابلبرنامهریزی است که بتوانید رفتوآمد امن داشته باشید و هنگام کار پا را بالا بگذارید و استراحت کنید. درد، تورم و اثر داروها نباید تمرکز یا ایمنی شما را مختل کنند. امکان دورکاری و کوتاهکردن زمان کار را پیش از عمل با محل کار هماهنگ کنید.
۶) برای کار ایستاده یا کار سنگین چه معیاری دارم؟
در دورهٔ منع بار روی جلوی پا، کاری که ایستادن یا جابهجایی بار میخواهد مناسب نیست. برگشت به این کارها به جوشخوردگی، تحمل کفش و ایستادن، تعادل و اجازهٔ افزایش فعالیت بستگی دارد. شرح واقعی کارتان را بگویید تا برنامهٔ بازگشت تدریجی متناسب تنظیم شود.
۷) اگر خانه پله دارد، چطور رفتوآمد کنم؟
پیش از ترخیص، عبور از پله را با درمانگر و وسیلهٔ کمکی خودتان یاد بگیرید؛ نباید برای بالا یا پایینرفتن روی جلوی پای عملشده فشار بیاورید. اگر حفظ این محدودیت یا تعادل ممکن نیست، محل استراحت را در طبقهٔ قابلدسترسی آماده کنید و کمک بگیرید. دستور متنی جای تمرین حضوری ایمن را نمیگیرد.
۸) برای خواب و استراحت چه وضعیتی مناسب است؟
پا را در وضعیتی بگذارید که آتل تحت فشار نباشد و شست به بستر یا پای مقابل فشرده نشود. با بالش زیر ساق، امکان بالابودن پا و کمشدن تورم را فراهم کنید. آتل را برای راحتتر خوابیدن خودسرانه باز نکنید و اگر فشار دردناک ایجاد میکند، برای بررسی تماس بگیرید.
۹) چه زمانی میتوانم دوش بگیرم؟
تا وقتی زخم و پانسمان باید خشک بمانند، دوش معمولی بدون محافظ مناسب نیست. روش شستوشوی ایمن و پوشاندن آتل را از تیم درمان یاد بگیرید و برای حمامکردن، تعادل و کمک لازم را فراهم کنید. اگر پانسمان خیس شد، برای بررسی و تعویض مناسب تماس بگیرید؛ آن را به حال خود رها نکنید.
۱۰) بخیه و پانسمان را خودم بردارم؟
خیر؛ برداشتن بخیه و تغییر پانسمان اصلاحی به وضعیت زخم و برنامهٔ پیگیری وابسته است. پانسمان ممکن است به حفظ راستای شست کمک کند، پس ظاهر تمیز زخم مجوز بازکردن آن نیست. اگر پانسمان شل، خیس یا آلوده شد، برای راهنمایی تماس بگیرید.
۱۱) سفر زمینی طولانی را چه زمانی برنامهریزی کنم؟
وقتی برای کنترل زخم و تنظیم دارو یا آتل پیگیری نزدیک لازم دارید، سفر را با همان برنامه هماهنگ کنید. نشستن طولانی، آویزانماندن پا و دشواری دسترسی به درمان را پیش از رزرو در نظر بگیرید. دربارهٔ توقفهای مسیر، جای پا و خطر لخته، برنامهٔ فردی بگیرید؛ خودسرانه داروی رقیقکننده اضافه نکنید.
۱۲) برای پرواز چه احتیاطی لازم است؟
پرواز را پیش از هماهنگی با جراح و بررسی محدودیت شرکت هواپیمایی برای آتل قطعی نکنید. امکان بالابردن پا، کمک در فرودگاه و خطر لخته به شرایط شما و طول مسیر بستگی دارد. بیدردبودن پا بهتنهایی مجوز پرواز نیست و داروی پیشگیری هم برای همه یکسان تجویز نمیشود.
۱۳) چه زمانی به استخر برگردم؟
تا بستهشدن کامل زخم و اجازهٔ تیم درمان وارد استخر نشوید؛ پانسمان ضدآب این اجازه را جایگزین نمیکند. ورود و خروج از استخر هم نباید آتل یا محدودیت بارگذاری را نقض کند. پس از اجازه، نوع فعالیت آبی را متناسب با عمل و توانایی حرکت امن انتخاب کنید.
۱۴) چه زمانی پیادهروی ورزشی را شروع کنم؟
رفتوآمد ضروری با عصا با پیادهروی برای ورزش تفاوت دارد. پیادهروی ورزشی پس از اجازهٔ وزنگذاری و زمانی شروع میشود که با کفش مناسب، بدون لنگیدن و افزایش درد یا تورم راه بروید. مدت و مسافت را تدریجی و طبق پاسخ پا و برنامهٔ درمانگر بیشتر کنید.
۱۵) برای دویدن و ورزش پرفشار چه زمانی آمادهام؟
دویدن، پریدن و تغییر جهت به تحمل فشار بیشتر در جلوی پا نیاز دارند و در دورهٔ محافظت مجاز نیستند. بازگشت بعد از تأیید ترمیم و ارزیابی قدرت، تعادل و تحمل فعالیت انجام میشود. فقط گذشتن زمان یا بهترشدن ظاهر شست برای این تصمیم کافی نیست.
۱۶) برای نماز چه محدودیتی را رعایت کنم؟
وضعیتی انتخاب کنید که محدودیت بار روی پا را حفظ کند و شست زیر بدن خم یا فشرده نشود. در دورهٔ آتل، اگر ایستادن یا نشستن روی زمین این محدودیت را نقض میکند، از صندلی و کمک برای جابهجایی استفاده کنید. دربارهٔ حکم شرعیِ حالت جایگزین، از مرجع مورد اعتماد خود بپرسید.
۱۷) رابطهٔ جنسی چه زمانی قابلازسرگیری است؟
زمان ثابتی برای همه وجود ندارد؛ هوشیاری، راحتی و حفظ محدودیت پا معیارهای عملیاند. وضعیتی انتخاب کنید که آتل و شست تحت فشار نباشند و برای جابهجایی مجبور به اتکا روی جلوی پا نشوید. اگر درد ایجاد شد، فعالیت را متوقف کنید و اگر دربارهٔ محدودیت خاص عمل تردید دارید، سؤال کنید.
۱۸) آیا حتماً فیزیوتراپی و تمرین حرکت شست لازم دارم؟
نیاز و زمان شروع فیزیوتراپی به نوع عمل و روند ترمیم بستگی دارد؛ آموزش عصا ممکن است پیش از عمل لازم باشد. حرکت شست را پس از اجازه و با روش آموزشدادهشده شروع کنید. اگر مفصلی جوش داده شده است، تلاش برای خمکردن همان مفصل مناسب نیست.
۱۹) درد و تورم پس از عمل را چطور بسنجیم؟
وجود مقداری درد و تورم در دورهٔ ترمیم انتظار میرود، اما روند آن مهم است. برای درد رو به افزایش، پانسمان مشکلدار، تب یا قرمزی تازه با تیم درمان تماس بگیرید؛ درد را با افزایش خودسرانهٔ دارو نپوشانید. درد یا تورم تازهٔ ساق به بررسی فوری نیاز دارد؛ با تنگی نفس ناگهانی یا درد قفسهٔ سینه فوراً کمک اورژانسی بگیرید.
۲۰) آیا انحراف شست دوباره برمیگردد؟
امکان برگشت انحراف وجود دارد و جراحی تضمین همیشگی صافماندن شست نیست. انتخاب روش متناسب، پیگیری و رعایت محافظت از اصلاح اهمیت دارند. کفش جادار را پس از بهبود هم ترجیح دهید و اگر درد یا کجی دوباره بیشتر شد، برای ارزیابی مراجعه کنید.
جمعبندی؛ قدم بعدی برای انتخاب درمان
برای تصمیم دربارهٔ عمل انحراف شست پا، از درد و محدودیت زندگی خود شروع کنید. کفش مناسب و درمان غیرجراحی میتوانند علائم را کمتر کنند؛ اگر کافی نباشند، میتوان جراحی را با توجه به معاینه و عکس بررسی کرد. پیش از تعیین زمان عمل، برنامهٔ دارو و بیهوشی، کمک در خانه و راهرفتن با عصا را روشن کنید. در جلسهٔ مشاوره، بگویید کدام فعالیت برایتان مهمتر است تا انتظار شما و هدف درمان با هم هماهنگ شوند.
برای بررسی درد و انتخاب درمان مناسب انحراف شست پا، با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳ ۷۸۲ ۵۲۰۷ تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید.
دربارهٔ ارزیابی ناهنجاریهای استخوانی بیشتر بخوانید: اصلاح ناهنجاریهای اندام.
این متن برای آموزش است؛ تصمیم درمان و محدودیتهای شخصی شما پس از معاینه و با توجه به نوع عمل تعیین میشود.
منابع علمی
فهرست منابع و راهنماهای استفادهشده
- Dias CGP, et al. Surgical interventions for treating hallux valgus and bunions. Cochrane Database Syst Rev. 2024;CD013726. doi:10.1002/14651858.CD013726.pub2. PMID:39051477. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39051477/
- Gumuskaya O, et al. Preoperative and Postoperative Physical and Mechanical Rehabilitation Interventions in Hallux Valgus: A Systematic Review. J Foot Ankle Res.2025;18:e70083. doi:10.1002/jfa2.70083. PMID:40936159. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/40936159/
- DGOU/D.A.F. Hallux valgus S2e guideline. Version5.2, full German guideline file2026-01. https://register.awmf.org/assets/guidelines/187-051l_S2e_Hallux-Valgus_2026-01.pdf
- DGOU/D.A.F. Hallux valgus S2e guideline. English recommendations version5.1(2024), file2025-06. https://register.awmf.org/assets/guidelines/187_Orthop%C3%A4die_und_Unfallchirurgie/187-051eng_S2e_Hallux-Valgus_2025-06.pdf
- AAOS OrthoInfo. Bunions. https://www.orthoinfo.org/bodypart/foot-ankle/bunions/
- AAOS OrthoInfo. Bunion Surgery. https://www.orthoinfo.org/bodypart/foot-ankle/bunion-surgery/
- NHS. Bunions. https://www.nhs.uk/conditions/bunions/
- NHS. Having an operation: before surgery. https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/having-surgery/preparation/
- Royal National Orthopaedic Hospital. Bunion and lesser toe deformities. https://www.rnoh.nhs.uk/patients-and-visitors/patient-information-guides/bunion-hallux-valgus-and-lesser-toe-deformities
- AOFAS FootCareMD. How to prepare for foot or ankle surgery, part1. https://www.footcaremd.org/resources/how-to-help/how-to-prepare-for-foot-or-ankle-surgery-part-1
- Royal Devon University Healthcare NHS Foundation Trust. Preparing for your foot and ankle operation at SWAOC. March2026. https://www.royaldevon.nhs.uk/media/xd1hfwag/preparing-for-your-foot-and-ankle-operation-at-swaoc-rd-e-23-010-003.pdf
- South Tees Hospitals NHS Foundation Trust. Preparing for foot and ankle surgery. https://www.southtees.nhs.uk/resources/preparing-for-foot-and-ankle-surgery/
- Dmour A, et al. Predictors and Prevention of Hallux Valgus Recurrence After Primary Surgical Correction: A Structured Narrative Review. Med Sci(Basel).2026;14:537. doi:10.3390/medsci14050537. PMID:42783410. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/42783410/
- AOFAS FootCareMD. How to prepare for foot or ankle surgery, part3: after surgery. https://www.footcaremd.org/resources/how-to-help/how-to-prepare-for-foot-or-ankle-surgery-part-3
- Royal Orthopaedic Hospital. Travel, surgery and deep vein thrombosis. https://roh.nhs.uk/services-information/other-info/before-surgery/travel-surgery-and-dvt
- University Hospitals Dorset NHS Foundation Trust. Returning to activities. https://www.uhd.nhs.uk/services/orthopaedics/bournemouth/returning-to-activities







