در این صفحه
- 🏥 روز عمل و پیش از ترخیص چه میگذرد؟
- ⚠️ علائم هشدار؛ چه زمانی کمک بگیرید؟
- ۳مراقبتهای روزهای اول پس از تعویض مفصل لگن
- 🛡️ دو هفتهٔ اول
- ↔️ دو هفتهٔ دوم
- 🌱 روزهای ۳۱ تا ۶۰؛ قدرت پایه و راهرفتن باکیفیت
- 🏋️ روزهای ۶۱ تا ۹۰؛ تعادل و کنترل تکپا
- 🎯 پس از ماه سوم؛ بازگشت پایدار به فعالیت
- 🚗 زندگی روزمره و بازگشت به فعالیت
- ❓ پرسشهای پرتکرار
- ✅ جمعبندی
- 📚 منابع علمی
تعویض مفصل لگن؛ مراقبت و بازتوانی پس از عمل
با مراقبت روز عمل و پس از تعویض کامل مفصل لگن آشنا شوید؛ از زخم، دارو و علائم هشدار تا تمرینهای سه ماه نخست و بازگشت ایمن به فعالیت.
🏥 روز عمل و پیش از ترخیص چه میگذرد؟
بیهوشی و کنترل درد: تعویض کامل مفصل لگن میتواند با بیحسی نخاعی همراه آرامبخشی یا بیهوشی عمومی انجام شود. پس از عمل، تیم مراقبت پس از بیهوشی هوشیاری، فشار خون، تهوع، درد و خونرسانی و حرکت پا را بررسی میکند و برنامهٔ کنترل درد با ترکیب چند روش را ادامه میدهد.
حرکت زودهنگام: در تعویض اولیه و بدون عارضه، فیزیوتراپی معمولاً همان روز یا حداکثر طی ۲۴ ساعت آغاز میشود. نخست نشستن و برخاستن، سپس ایستادن و چند قدم با واکر تمرین میشود؛ مقدار وزنی که میتوانید روی پا بگذارید روی برگهٔ ترخیص نوشته میشود.
ترخیص بر اساس توانایی: ترخیص زمانی ایمن است که درد و تهوع با برنامهٔ خانگی قابلکنترل باشد، بتوانید بخورید و بنوشید و دفع ادرار داشته باشید، زخم و علائم حیاتی مشکل فوری نداشته باشند و با وسیلهٔ مناسب از تخت و صندلی بلند شوید، راه بروید و در صورت نیاز پله را تمرین کنید. در برنامهٔ معمول دکتر عماد، بستری ۱ تا ۲ شب است؛ زمان ترخیص با وضعیت شما و نظر تیم درمان تنظیم میشود.
آنچه همراه شما میآید: نسخه و جدول داروها، دستور مراقبت از پانسمان، میزان تحمل وزن، وسیلهٔ کمکی، محدودیت حرکتی اختصاصی، تمرینهای شروع و زمان پیگیری باید در برگهٔ ترخیص روشن باشند. وجود یا نبود «احتیاطات لگن» به رویکرد جراحی و ترمیم بافتها بستگی دارد و از روی یک قانون عمومی تعیین نمیشود.
اگر هنوز در مرحلهٔ تصمیمگیری هستید یا برای عمل آماده میشوید، راهنمای پیش از عمل تعویض کامل مفصل لگن از ماهیت آرتروز لگن و پیامدهای عملنکردن تا آمادگی، روز جراحی و نحوهٔ انجام عمل را توضیح میدهد.
این راهنما برای تعویض اولیه و بدون عارضهٔ مفصل لگن نوشته شده است. اگر جراح یا برگهٔ ترخیص شما محدودیت اختصاصی تعیین کرده، همان مقدم است و اگر موردی مبهم بود، از تیم درمان بپرسید.
⚠️ علائم هشدار؛ چه زمانی کمک بگیرید؟
همان روز با جراح یا مرکز درمان تماس بگیرید: قرمزی، گرمی یا تورم رو به افزایش زخم؛ ترشح غلیظ یا بدبو، خونریزی مداوم یا بازشدن زخم؛ تب در حد هشدار نوشتهشده در برگهٔ ترخیص یا بالاتر از آن، یا لرز؛ دردی که با برنامهٔ نسخه مهار نمیشود؛ بیحسی یا ضعف تازه؛ خیس یا شلشدن پانسمان، پرشدن آن از ترشح، یا احساس فشار زیر پانسمان؛ افتادن یا ضربه به لگن، حتی اگر هنوز میتوانید راه بروید.
اورژانسی اقدام کنید: درد یا تورم تازه و یکطرفهٔ ساق، ضعف پیشرونده یا افت ناگهانی توان راهرفتن به ارزیابی فوری در مرکز درمان یا اورژانس نیاز دارد؛ منتظر نوبت معمول نمانید. برای تنگی نفس ناگهانی، درد سینه، سرفهٔ خونی، غش، سرد یا کبودشدن پا، خونریزی مهارنشدنی، یا درد ناگهانی و بسیار شدید لگن همراه با کوتاهشدن یا چرخش غیرعادی پا و ناتوانی در ایستادن، در ایران با اورژانس پزشکی ۱۱۵ تماس بگیرید.
اگر دربارهٔ لگن خودتان، احتیاطهای حرکتی، وزنگذاری یا برنامهٔ تمرین سؤالی دارید، یا نشانهای دیدید که در این صفحه بهعنوان «تماس همان روز» آمده، با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳۷۸۲۵۲۰۷ تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید. در وضعیت اورژانسی منتظر پاسخ مطب نمانید.
برای آشنایی بیشتر با این حوزهٔ درمانی، صفحهٔ خدمت مرتبط را ببینید: تعویض و بازسازی مفصل
۳مراقبتهای روزهای اول پس از تعویض مفصل لگن
در چند روز نخست، درد اطراف لگن، کبودی، خستگی و مقداری ورم پا قابلانتظار است؛ قرار نیست همهٔ اینها یکباره ناپدید شوند. هدف این است که زخم خشک و محافظتشده بماند، درد قابلکنترل باشد و حرکتهای کوتاه و ایمن بهتدریج بیشتر شوند. برگهٔ ترخیص و دستور جراح شما بر هر زمان یا عدد عمومی این مقاله مقدم است.
استثناهای این عمل: این راهنما برای تعویض اولیهٔ بدون عارضه نوشته شده است. دستور اختصاصی جراح شما بر آن مقدم است. اگر جراح چیزی ننوشته است، بپرسید.
🩹 مراقبت از زخم و تعویض پانسمان
دیدن پانسمان یا تعویض نخستین آن ممکن است کمی اضطرابآور باشد، اما لازم نیست پوشش زخم را مرتب باز کنید. بیشتر کار شما این است که پوشش زخم تمیز، خشک و سر جای خود بماند و پوست بیدلیل دستکاری نشود. وسایل را پیش از شروع آماده کنید و مراحل را آرام انجام بدهید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- ابتدا نوع پانسمان را از روی برگهٔ ترخیص مشخص کنید. پانسمان ضدآب و ماندگار معمولاً تا حدود روز هفتم تا دهم یا زمان بررسی زخم سر جای خود میماند؛ پانسمان گاز ساده را در زمان نوشتهشدهٔ مرکز و نیز هر زمان خیس یا کثیف شد، تعویض کنید.
- دستها را با آب و صابون بشویید و پانسمان تازه، چسب و کیسهٔ زباله را روی سطح تمیز بگذارید. سطح داخلی پانسمان تازه را لمس نکنید.
- پانسمان بیرونی را از یک گوشه و در امتداد پوست آرام جدا کنید. چسب پوستی، نوارهای باریک، بخیه، منگنه یا دلمه را نکَنید و لبههای زخم را برای دیدن داخل آن از هم باز نکنید. در برنامهٔ معمول دکتر عماد، بخیه یا منگنه حدود دو هفته (۱۴ روز) پس از عمل کشیده میشود؛ زمان نهایی را در ویزیت زخم تأیید کنید.
- زخم را برای مدت کوتاهی و بدون فشار نگاه کنید. یک لکهٔ کوچک صورتی یا شفاف که ثابت است و کمتر میشود ممکن است در روزهای اول دیده شود؛ آن را نسابید و ترشح را با فشار بیرون نیاورید.
- فقط با روش نوشتهشده تمیز کنید. الکل، آباکسیژنه، بتادین، پماد، کرم یا پودر تازه را خودسرانه روی خط زخم نریزید؛ این مواد میتوانند پوست در حال ترمیم را تحریک کنند.
- پانسمان تازه را خشک و نهچندان سفت ببندید. چسب نباید پوست را بکشد و پا باید گرم، طبیعیرنگ و دارای حس معمول بماند.
- اگر پانسمان خیس، کثیف، شل یا از ترشح اشباع شد، منتظر روز برنامهریزیشده نمانید؛ آن را طبق دستور با پوشش تمیز جایگزین کنید یا برای کمک همان روز با مرکز درمان تماس بگیرید.
- تغییر رو به بدترشدن را جدی بگیرید: بزرگشدن سریع لکه، خونریزی ادامهدار، ترشح غلیظ یا بدبو، بازشدن لبهها یا قرمزی و گرمیِ در حال گسترش با روند معمول فرق دارد و نیازمند تماس همانروز است.
🚿 پانسمان ضدآب، دوش و غوطهوری
دوش کوتاه با ماندن زخم زیر آب فرق دارد. اگر پانسمان ضدآب سالم و کاملاً چسبیده باشد، بعضی مراکز دوش از روز بعد را مجاز میدانند؛ با پانسمان معمولی اغلب لازم است حدود ۵ تا ۷ روز زخم خشک بماند.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- پیش از دوش، حمام را ایمن کنید: کف غیرلغزنده، دستگیره یا صندلی محکم داشته باشید و در چند نوبت اول تنها وارد حمام نشوید.
- آب پرفشار را مستقیم روی پانسمان نگیرید و روی زخم لیف، اسفنج یا صابون نکشید. پس از دوش اطراف پوشش را با ضربههای آرام حوله خشک کنید.
- اگر آب زیر پانسمان رفت یا پوشش نرم و جدا شد، آن را مرطوب رها نکنید؛ طبق دستور با پانسمان خشک جایگزین کنید یا از مرکز درمان کمک بگیرید.
- تا بستهشدن کامل، خشکی زخم و نبود دلمهٔ ناپایدار در وان، استخر یا جکوزی فرو نروید؛ این زمان معمولاً دستکم ۳ تا ۴ هفته است.
💊 داروها؛ منظم، ساده و بدون تداخل
داروها را طبق نسخهٔ ترخیص و برنامهٔ داروهای قبلی که تیم درمان تأیید کرده مصرف کنید؛ دربارهٔ دارویی که تکلیفش روشن نیست، پیش از قطع یا ادامه از تیم درمان بپرسید. یک جدول کاغذی یا یادآور تلفن برای نام دارو، ساعت و آخرین نوبت بسازید تا یک نوبت جا نیفتد یا دوبار خورده نشود.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- مسکنها را با همان مقدار و فاصلهٔ نسخه مصرف کنید. داروهای درد و سرماخوردگی ممکن است مادهای مشترک مانند استامینوفن داشته باشند؛ برچسبها را پیش از مصرف همزمان بخوانید.
- داروی پیشگیری از لخته را در ساعت ثابت و تا پایان مدت نسخه ادامه بدهید. اگر نوبتی فراموش شد، آن را دو برابر نکنید؛ طبق راهنمای همان دارو عمل کنید یا از مرکز درمان راهنمایی بگیرید.
- آسپرین، ایبوپروفن، ناپروکسن، مکمل یا داروی گیاهی تازه اضافه نکنید تا تداخل آن با رقیقکنندهٔ خون، بیماری کلیه یا معده و داروهای دیگر بررسی شود.
- مسکنهای خوابآور میتوانند سرگیجه، تهوع و یبوست ایجاد کنند. همراه آنها الکل مصرف نکنید، رانندگی نکنید، آهسته از جا بلند شوید و آب، فیبر و داروی تجویزشدهٔ یبوست را فراموش نکنید.
- درد مهارنشده یا عارضهای که خوردن، نوشیدن یا راهرفتن ایمن را مختل میکند دلیل افزایش خودسرانهٔ دوز دارو نیست؛ همان روز برای تنظیم برنامه تماس بگیرید.
🧊 کنترل درد، ورم و خستگی
ورم میتواند از اطراف لگن تا ران، زانو و حتی مچ پایین بیاید و در پایان روز بیشتر باشد. روند کلی باید هفتهبههفته بهتر شود؛ علائم صبح روز بعد به شما نشان میدهند فعالیت روز قبل مناسب بوده یا زیاد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- کمپرس سرد را ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی ناحیهٔ دردناک بگذارید. یک پارچهٔ نازک میان پوست و کیسه باشد، هنگام خواب از سرما استفاده نکنید و پس از هر نوبت رنگ و حس پوست را بررسی کنید.
- برای کمشدن ورم، دراز بکشید و کل پا را با بالش حمایت کنید تا مچ بالاتر از قلب قرار بگیرد؛ پا را در وضعیتی نگذارید که محدودیت حرکتی اختصاصی شما را نقض کند.
- فعالیت را در چند نوبت کوتاه انجام بدهید. چند نوبت راهرفتن و تمرین کوتاه از یک نوبت طولانی بهتر تحمل میشود؛ استراحت مطلق نیز خشکی، ضعف و خطر لخته را بیشتر میکند.
- اگر فردای فعالیت درد، ورم یا لنگش واضحتر شد، همان فعالیت را کوتاهتر یا آسانتر کنید و شدت، دامنه و تعداد را همزمان بالا نبرید.
🫀 پیشگیری از لخته و خونریزی غیرعادی
پس از تعویض مفصل، پیشگیری از لخته معمولاً ترکیبی از داروی نسخه، حرکت زودهنگام، پمپ مچ و گاهی جوراب یا وسیلهٔ فشاری است. نوع دارو و مدت آن براساس خطر فردی انتخاب میشود و یک نسخهٔ واحد برای همه وجود ندارد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- داروی ضدلخته را کامل و دقیق مصرف کنید و بدون هماهنگی قطع، جایگزین یا دوبرابر نکنید.
- اگر جوراب فشاری در برنامه است، آن را بدون چینخوردگی بپوشید و هر روز پوست، رنگ و حس انگشتان را بررسی کنید.
- هنگام نشستن طولانی، گاهی مچ را حرکت بدهید و چند قدم ایمن بردارید. در برنامهٔ خانگی انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS)، پمپ مچ معمولاً ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث ۳ ثانیه آموزش داده میشود؛ برنامهٔ ترخیص شما تعیینکننده است.
- خونریزی طولانی، ادرار قرمز یا قهوهای، مدفوع قرمز یا سیاه، استفراغ خونی یا کبودی بسیار بزرگ نیازمند تماس فوری برای ارزیابی داروست.
🚶 راهرفتن، واکر، عصا و پله
در تعویض کامل اولیه و پایدار، وزنگذاری در حد تحمل با واکر اغلب از روز عمل یا روز بعد شروع میشود. «در حد تحمل» یعنی راهرفتن با وسیله و الگوی کنترلشده، نه کنارگذاشتن فوری واکر.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- نوبتهای کوتاه و مکرر راه بروید. ابتدا واکر را کمی جلو ببرید، سپس پای عملشده و بعد پای سالم را حرکت بدهید؛ برای تغییر جهت چند قدم کوچک بردارید و روی پای ثابت نچرخید.
- وقتی با واکر بدون آویزانشدن به دستها و بدون لنگش واضح راه میروید، میتوان تمرین عصا را شروع کرد. عصا در دست مقابل لگن عملشده قرار میگیرد و همراه پای عملشده جلو میآید.
- وسیله را فقط با راهرفتن متقارن کنار بگذارید. درد قابلتوجه، افت لگن، عدم تعادل یا کوتاهکردن واضح گام یعنی هنوز به حمایت نیاز دارید.
- در پله، برای بالا رفتن ابتدا پای سالم و برای پایین آمدن ابتدا وسیله و پای عملشده حرکت میکند. از نرده استفاده کنید و تا زمان کنترل کافی پله را یکییکی بروید.
- خانه را کمخطر کنید: فرش لغزنده و سیم را جمع کنید، مسیر شب تا سرویس را روشن نگه دارید و از صندلی محکم با دسته و ارتفاع مناسب استفاده کنید.
🛏️ نشستن، خوابیدن و لباس پوشیدن
وضعیت راحت باید با احتیاطات نوشتهشده برای روش جراحی شما سازگار باشد. هدف، پیشگیری از افتادن و جلوگیری از انجام همزمان حرکتها در انتهای دامنه است؛ لازم نیست مدت طولانی بیحرکت بمانید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
- روی صندلی محکم و نه خیلی کوتاه بنشینید و هر ۳۰ تا ۴۵ دقیقه وضعیت خود را عوض کنید یا چند قدم ایمن بردارید.
- برای خواب، طاقباز یا در وضعیتی که تیم درمان اجازه داده قرار بگیرید؛ اگر خوابیدن به پهلو مجاز است، یک بالش مناسب میان پاها میتواند از چرخش ناخواسته جلوگیری کند.
- لباس را نشسته بپوشید: پای عملشده را اول داخل لباس و آخر خارج کنید؛ در صورت محدودیت خمشدن از پاشنهکش بلند، جورابپوش یا کمک همراه استفاده کنید.
- برای برداشتن وسیله از زمین خم و نچرخید. از ابزار دستهبلند کمک بگیرید و هیچوقت همزمان روی پای عملشده نچرخید و به پایین دست دراز نکنید.
🛡️ دو هفتهٔ اول
هدف و شرط ورود: کنترل درد و تهوع، محافظت از زخم، فعالکردن گردش خون و عضلات باسن و انجام جابهجایی کوتاه با وسیلهٔ تعیینشده؛ این مرحله پس از پایدارشدن علائم حیاتی و اجازهٔ تیم درمان آغاز میشود.
فعالیت روزمره و محدودیت: برای هر انتقال و راهرفتن از واکر و همراه استفاده کنید، مسیر خانه را خلوت نگه دارید و فقط به اندازهٔ نوشتهشده وزن بگذارید. چرخش روی پای ثابت، صندلی بسیار کوتاه، خمشدن یا ترکیب حرکتی ممنوع در برگهٔ ترخیص و تمرین تا درد تیز ممنوع است.
تمرینهای این بازه
۱) پمپ مچ پا (Ankle Pumps)
برای فعالکردن عضلات ساق در زمان استراحت، پنجهها را آرام به سمت خود و سپس از خود دور کنید. الگوی تمرین ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۳ ثانیه است؛ از مقدار کمتر شروع کنید. فوراً متوقف کنید اگر درد یا ورم تازهٔ ساق، تنگی نفس یا درد سینه پیدا کردید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: حرکتدادن عضلات ساق در دورهٔ کمتحرکی به گردش خون کمک میکند و خشکی مچ را کاهش میدهد؛ این تمرین جای داروی پیشگیری از لخته یا راهرفتن تجویزشده را نمیگیرد.
مرحله و شرط شروع: از ساعات نخست، زمانی که حس و کنترل پا برگشته و تیم درمان اجازه داده است.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا صندلی محکم؛ اگر هنوز سرگیجه یا بیحسی دارید، درازکش و با حضور همراه انجام بدهید.
وضعیت شروع: طاقباز یا نیمهنشسته، هر دو ساق حمایتشده، زانوها رو به سقف و مچها آزاد؛ پای عملشده را نچرخانید.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- ران و زانو را آرام نگه دارید.
- پنجهها را به سمت صورت بکشید.
- سپس آنها را آرام از خود دور کنید.
- بدون ضربه و بدون چرخاندن کل پا به نقطهٔ شروع برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: هر دو مچ فقط در دامنهٔ راحت حرکت کنند؛ به انتهای دامنه فشار ندهید و احتیاطات لگن را حفظ کنید.
تنفس، سرعت و ریتم: نفس را حبس نکنید و رفتوبرگشتها را نرم و پیوسته انجام بدهید.
مقدار و تکرار: راهنمای خانگی انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) برای پمپ مچ ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۳ ثانیه را نشان میدهد؛ فاصلهٔ نوبتها در روز را طبق برنامهٔ ترخیص تنظیم کنید.
استراحت: میان ستها پا را رها کنید و تا آرامشدن خستگی ساق صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: فقط مچ حرکت میکند و کشش یا کار ملایم ساق حس میشود که با توقف کوتاه آرام میشود.
فوراً متوقف کنید اگر: درد یا سفتی تازهٔ ساق، ورم یکطرفه، بیحسی پایدار، تنگی نفس یا درد قفسهٔ سینه ایجاد شد.
خطاهای رایج: حرکت تند و ضربهای، چرخاندن کل پا از لگن، فشار تا درد و حبس نفس.
نسخهٔ آسانتر: دامنه و تعداد را کمتر کنید و هر مچ را جداگانه حرکت بدهید.
معیار پیشرفت: حرکت روان و بدون علامت غیرعادی؛ سپس پمپ مچ را کنار نوبتهای کوتاه راهرفتن ادامه بدهید، نه به جای آن.
۲) سفتکردن عضلات باسن بدون حرکت لگن (Gluteal Sets)
بدون بلندکردن لگن، عضلات باسن را آرام سفت و سپس رها کنید. الگوی تمرین ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه است؛ در شروع مقدار کمتر کافی است. فوراً متوقف کنید اگر درد تیز محل عمل، گرفتگی ماندگار یا سرگیجه پیدا کردید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: با این انقباض، عضلات باسن بدون حرکت بزرگ مفصل دوباره فعال میشوند تا هنگام ایستادن و راهرفتن به ثبات لگن کمک کنند.
مرحله و شرط شروع: وقتی هوشیاری کامل است و سفتکردن ملایم باسن درد تیز یا کشش زخم ایجاد نمیکند.
وسیله و ایمنی محیط: تخت صاف؛ بالش یا وسیلهای که پاها را به وضعیت ممنوع ببرد استفاده نکنید.
وضعیت شروع: طاقباز، پاها در راستای مجاز و زانوها راحت؛ لگن روی تخت میماند و کمر در وضعیت طبیعی است.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- بدن را رها کنید و نفس عادی بکشید.
- دو سمت عضلات باسن را آرام به هم بفشارید.
- بدون بلندکردن لگن یا چرخاندن پاها انقباض را نگه دارید.
- عضلات را آهسته آزاد کنید و پیش از تکرار بعدی کاملاً استراحت کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: حرکت قابلمشاهدهٔ لگن لازم نیست؛ هر دو سمت فعال میشوند و هیچ محدودیت مربوط به روش جراحی نباید نقض شود.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام سفتکردن آرام بازدم و هنگام رهاکردن دم کنید؛ نفس را نگه ندارید.
مقدار و تکرار: انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) الگوی ۳ ستِ ۱۰ تکرار با نگهداشتن حدود ۵ ثانیه را آموزش میدهد؛ در ساعات نخست میتوان با حجم کمتر و روش درست حرکت شروع کرد.
استراحت: میان تکرارها عضله را کامل رها کنید و میان ستها تا رفع گرفتگی استراحت داشته باشید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: انقباض متقارن باسن بدون بلندشدن لگن؛ خستگی خفیف عضله طبیعی است و باید زود آرام شود.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کشاله یا محل عمل، گرفتگی ماندگار، سرگیجه یا افزایش واضح درد و ترشح زخم رخ داد.
خطاهای رایج: حبس نفس، فشار شدید شکم، پلزدن و بلندکردن لگن، یا چرخاندن پنجهها به بیرون.
نسخهٔ آسانتر: انقباض کوتاهتر و ملایمتر با تعداد کمتر انجام بدهید.
معیار پیشرفت: انقباضهای کنترلشده بدون درد افزایشی؛ سپس همین فعالسازی را هنگام انتقال وزن و تمرینهای ایستاده به کار ببرید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی، کبودی و درد قابلکنترل طبیعیاند؛ افزایش پیوستهٔ درد، سرگیجه هنگام انتقال، افت حس یا حرکت پا و هر علامت هشدار نیازمند توقف و ارزیابی است.
شاخهٔ عمل: اگر تحمل وزن محدود، شکستگی یا ترمیم برجستگی استخوان بالای ران ثبت شده است، مقدار ایستادن و تمرین بعدی را فقط با برنامهٔ اختصاصی پیش ببرید.
معیار عبور: انتقال تخت و صندلی و راهرفتن کوتاه با وسیله و کمک تعیینشده ایمن است، دارو و تمرین ساده را درست اجرا میکنید و علائم تا نوبت بعدی به سطح پایه برمیگردند.
هدف و شرط ورود: ادامهٔ محافظت از زخم، مستقلترشدن در انتقالها و تمرین گامهای کوتاه و متقارن؛ ورود وقتی است که سرگیجه مهار شده و میتوانید با وسیله طبق دستور وزن بگذارید.
فعالیت روزمره و محدودیت: چند نوبت کوتاه در خانه راه بروید و میان آنها استراحت کنید. حمل وسیله با دست هنگام کار با واکر، راهرفتن روی فرش لغزنده، چرخش ناگهانی و کنارگذاشتن وسیله با وجود لنگش ممنوع است.
تمرین این بازه
۳) راهرفتن ایمن با واکر (Walker Gait)
با واکر و همان میزان وزنگذاری مجاز، چند قدم کوتاه و کنترلشده بردارید. تعداد و مدت نوبتها باید مطابق برنامهٔ فیزیوتراپی شما باشد و پیش از لنگیدن استراحت کنید. فوراً متوقف کنید اگر سرگیجه، خالیکردن پا یا درد تیز پیدا کردید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: واکر اجازه میدهد توالی قدمها را با تعادل و بار کنترلشده تمرین کنید و از شکلگرفتن لنگش دفاعی جلوگیری شود.
مرحله و شرط شروع: پس از اجازهٔ وزنگذاری، کنترل سرگیجه و توانایی ایستادن با کمک؛ نوع واکر را تیم درمان تعیین میکند.
وسیله و ایمنی محیط: واکر تنظیمشده، کفش بسته، زمین خشک و مسیر روشن؛ در شروع همراه در سمت عملشده بایستد.
وضعیت شروع: داخل قاب واکر، آرنجها کمی خم، تنه رو به جلو، هر دو پا در راستای طبیعی و وزن پخششده روی دستها و پاها.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- واکر را به اندازهٔ یک گام کوتاه جلو بگذارید و ثابت کنید.
- پای عملشده را بدون چرخش تا میانهٔ قاب جلو ببرید و پاشنه را آرام بگذارید.
- پای سالم را جلو بیاورید، بدون آنکه از قاب واکر عبور زیادی کند.
- برای تغییر جهت چند قدم کوچک بردارید و هرگز روی پای ثابت نچرخید.
- برای نشستن تا لمس صندلی عقب بروید، دستها را به دسته منتقل کنید و آرام بنشینید.
دامنه، سمت و محدودیت: طول قدم در حدی باشد که لگن تراز بماند؛ تحمل وزن و هر محدودیت چرخش یا خمشدن دقیقاً مطابق برگهٔ ترخیص است.
تنفس، سرعت و ریتم: آزاد نفس بکشید و ریتم «واکر، پای عملشده، پای سالم» را بدون عجله حفظ کنید.
مقدار و تکرار: نوبتهای کوتاه راهرفتن را در طول روز پخش کنید. تعداد و مدت نوبتها باید مطابق برنامهٔ فیزیوتراپی شما باشد و پیش از لنگیدن یا خستگی زیاد استراحت کنید.
استراحت: پیش از تبدیل درد به لنگش بنشینید؛ نوبت بعدی را وقتی شروع کنید که تنفس و کیفیت گام به حالت پایه برگشته باشد.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: تنه صاف است، قدمها نزدیک به هماندازهاند و پنجهها رو به جلو میمانند؛ خستگی ملایم ران یا باسن قابلانتظار است.
فوراً متوقف کنید اگر: سرگیجه، خالیکردن پا، درد تیز، حس جابهجایی مفصل، تنگی نفس یا افت ناگهانی توان تحمل وزن رخ دهد.
خطاهای رایج: هلدادن واکر خیلی دور، آویزانشدن روی دستها، کشیدن پنجه، قدم بسیار بلند و پیچیدن روی پای عملشده.
نسخهٔ آسانتر: مسیر صاف کوتاهتر، همراه نزدیکتر و استراحت بیشتر؛ در صورت بههمخوردن روش حرکت به همان وسیلهٔ حمایتی قبلی برگردید.
معیار پیشرفت: وقتی بدون تکیهٔ سنگین، عدم تعادل یا لنگش واضح راه میروید، فیزیوتراپیست میتواند عبور به عصا در دست مقابل را بررسی کند.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی و افزایش خفیف درد در پایان نوبت باید با استراحت آرام شود؛ لنگش بیشتر، درد ماندگار تا صبح بعد یا ورم افزایشی یعنی مسیر یا مدت زیاد بوده است.
شاخهٔ عمل: پس از جراحی از کنار لگن یا ترمیم عضلات دورکنندهٔ ران ممکن است حرکت فعال پا به پهلو محدود باشد؛ هنگام راهرفتن پا را با حرکت جانبی ناگهانی جابهجا نکنید.
معیار عبور: مسیرهای ضروری خانه را با واکر و بدون اینکه نزدیک باشد بیفتید طی میکنید، جابهجاییها کنترلشدهاند و علائم روز بعد بیشتر نشدهاند.
هدف و شرط ورود: حفظ حرکت راحت لگن در دامنهٔ مجاز، کاهش خشکی و آسانترشدن پوشیدن لباس و ورود و خروج از تخت؛ ورود با زخم آرام و تحمل نوبتهای کوتاه راهرفتن است.
فعالیت روزمره و محدودیت: کارهای سبک و کوتاه در ارتفاع کمر مجازند. خمشدن عمیق، عبور پا از خط وسط یا چرخش انتهایی فقط اگر در محدودیت اختصاصی شما ممنوع است انجام نمیشود؛ حرکتی را برای رسیدن به یک زاویهٔ عمومی مجبور نکنید.
تمرین این بازه
۴) سرخوردن پاشنه (Heel Slides)
پاشنهٔ پای عملشده را روی تخت بلغزانید تا زانو در حد مجاز خم شود. فقط پس از مجازشدن این حرکت شروع کنید؛ الگوی تمرین ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه است. فوراً متوقف کنید اگر درد تیز، گیرکردن مفصل یا کشش دردناک زخم پیدا کردید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: خم و صافکردن کنترلشدهٔ ران و زانو به کاهش خشکی و آسانترشدن انتقالها کمک میکند، بدون آنکه وزن بدن روی مفصل باشد.
مرحله و شرط شروع: وقتی زخم محافظتشده است، حرکت باعث درد تیز نمیشود و محدودهٔ مجاز خمشدن برای رویکرد شما روشن است. اگر محدودیت اختصاصی برای خمکردن لگن یا اجرای این حرکت دارید، پیش از روشنشدن دستور آن را آغاز نکنید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت صاف و در صورت نیاز کیسهٔ صاف یا پارچه زیر پاشنه؛ کشیدن شدید پا با بند لازم نیست.
وضعیت شروع: طاقباز، هر دو پا در راستای مجاز، پاشنهٔ پای عملشده روی سطح و پنجه رو به سقف.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات باسن را آرام فعال و لگن را ثابت کنید.
- پاشنهٔ پای عملشده را آهسته به سمت باسن بلغزانید.
- پیش از درد یا عبور از محدودیت اختصاصی متوقف شوید.
- مکث کوتاه کنید و پاشنه را در همان مسیر آهسته به جلو برگردانید.
- در پایان پا را در راستای خنثی رها کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: فقط پای عملشده و تا دامنهٔ راحت و مجاز حرکت میکند؛ لگن نباید بچرخد و زانو نباید به داخل یا بیرون بیفتد.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام نزدیککردن پاشنه بازدم و هنگام بازگشت دم کنید؛ حرکت آرام و بدون جهش باشد.
مقدار و تکرار: انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) برای سرخوردن پاشنه الگوی ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه را ارائه میکند؛ با دامنه و حجم کمتر شروع کنید و فقط در صورت آرامماندن علائم به آن نزدیک شوید.
استراحت: میان ستها پا را صاف و عضلات را رها کنید؛ اگر درد با استراحت کوتاه پایین نمیآید، نوبت را پایان بدهید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پاشنه روی خط مستقیم میلغزد و کشش ملایمی در جلوی ران یا کشاله احساس میشود که پایدار نمیماند.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز یا حس تقتق دردناک، گیرکردن، جابهجایی مفصل، افزایش ترشح زخم یا بیحسی تازه رخ داد.
خطاهای رایج: کشیدن تا درد، افتادن زانو به داخل، چرخاندن پنجه، بلندکردن لگن و استفاده از حرکت ضربهای.
نسخهٔ آسانتر: دامنه و مکث را کم کنید یا با پای سالم حمایت ملایم بدهید، بیآنکه پا از راستای مجاز خارج شود.
معیار پیشرفت: حرکتهای نرم بدون درد افزایشی و بدون واکنش روز بعد؛ سپس از این دامنه برای نشستن و برخاستن کنترلشده استفاده کنید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: کشش ملایم و خستگی کوتاه طبیعی است؛ درد عمقی مفصل، احساس ناپایداری یا تشدید پایدار درد و ورم، نشانهٔ کاهش دامنه و تماس با تیم درمان است.
شاخهٔ رویکرد: اگر محدودیت خمشدن، نزدیککردن یا چرخش برای شما نوشته شده است، همان مرز روی سرخوردن پاشنه و کارهای روزمره نیز اعمال میشود؛ عدد عمومی جای آن را نمیگیرد.
معیار عبور: انتقال و نشستن با دامنهٔ مجاز و کنترل انجام میشود و تمرین بدون تغییر منفی در زخم، درد یا کیفیت راهرفتن تحمل میشود.
↔️ دو هفتهٔ دوم
هدف و شرط ورود: هماهنگی پاها و تنه در انتقال وزن و کاهش اتکا به دستها؛ ورود زمانی است که از صندلی مناسب بدون سرگیجه و با وسیلهٔ کمکی ایمن بلند میشوید.
فعالیت روزمره و محدودیت: وعدهٔ غذایی ساده یا کار سبک را با وقفه انجام بدهید. صندلی نرم و کوتاه، افتادن زانوها به داخل، انداختن ناگهانی بدن روی صندلی و ایستادن بدون تکیهگاه با وجود عدم تعادل ممنوع است.
تمرین این بازه
۵) نشستن و برخاستن از صندلی (Sit to Stand)
از صندلی محکم و با ارتفاع مناسب، آرام بلند شوید و با کنترل بنشینید. تعداد تکرار را فیزیوتراپیست با توان شما تنظیم میکند؛ برای بلندشدن واکر را به سمت خود نکشید. فوراً متوقف کنید اگر سرگیجه، خالیکردن پا یا درد تیز داشتید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت قدرت باسن و ران و کنترل انتقال وزن را برای استفاده از توالت، صندلی و تخت بهتر میکند و وابستگی به دستها را بهتدریج کم میکند.
مرحله و شرط شروع: وقتی تحمل وزن مجاز است و میتوانید با واکر یا پیشخوان بدون خالیکردن پا بایستید.
وسیله و ایمنی محیط: صندلی محکم، نسبتاً بلند و دارای دسته که به دیوار تکیه دارد؛ واکر روبهرو و همراه نزدیک باشد.
وضعیت شروع: روی لبهٔ صندلی، پاها در راستای مجاز و کمی عقب، پای عملشده اندکی جلوتر در صورت نیاز، تنه صاف و دستها روی دستهها.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- به جلو روی صندلی جابهجا شوید و کف هر دو پا را ثابت کنید.
- تنه را از لگن کمی جلو بیاورید، بدون خمشدن بیش از حد مجاز.
- به دستهها فشار بدهید و همزمان عضلات باسن و ران را فعال کنید.
- پس از ایستادن کامل، دستها را یکییکی روی واکر بگذارید.
- برای نشستن، عقب بروید تا صندلی را لمس کنید، دستهها را بگیرید و آهسته پایین بیایید.
دامنه، سمت و محدودیت: عمق نشستن با ارتفاع صندلی و احتیاطات شما تنظیم میشود؛ زانوها و پنجهها رو به جلو بمانند و پاها از خط وسط عبور نکنند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام برخاستن بازدم و هنگام نشستن دم کنید؛ هر دو جهت آهسته و کنترلشده باشند.
مقدار و تکرار: تعداد تکرار را با فیزیوتراپیست و بر اساس ارتفاع صندلی، توان پاها و حفظ تعادل تنظیم کنید. نوبت را پیش از خستگیای که باعث افتادن روی صندلی میشود تمام کنید.
استراحت: پس از هر چند تکرار کاملاً بنشینید و تا عادیشدن تنفس و وضعیت بدن استراحت کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: وزن روی هر دو پا پخش است، لگن تراز میماند و خستگی ملایم باسن یا ران رخ میدهد.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز لگن، سرگیجه، خالیکردن پا، از دستدادن تعادل یا احساس جابهجایی مفصل ایجاد شد.
خطاهای رایج: کشیدن واکر برای بلندشدن، انداختن ناگهانی خود روی صندلی، جمعشدن زانوها به داخل، چرخش تنه و شروع از صندلی خیلی کوتاه.
نسخهٔ آسانتر: ارتفاع صندلی را بیشتر، دامنه را کمتر و کمک دست یا همراه را افزایش بدهید.
معیار پیشرفت: چند تکرار با توزیع وزن متقارن، بدون درد افزایشی یا افت کنترل؛ سپس کمک دست را مرحلهای کمتر کنید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی عضلات ران و باسن مجاز است؛ درد رو به افزایش، لنگش بیشتر یا نیاز ناگهانی به کمک بیشتر، علامت عقبگرد است.
شاخهٔ عمل: ارتفاع صندلی و مقدار خمشدن لگن باید با احتیاطات رویکرد شما هماهنگ باشد؛ برای بعضی بیماران صندلی بلند یا بالابر توالت موقت لازم است.
معیار عبور: برخاستن و نشستن بدون افتادن، چرخش یا درد تیز انجام میشود و راهرفتن بعد از تمرین بدتر نمیشود.
هدف و شرط ورود: افزایش ملایم استقامت و حرکت چرخهای بدون ضربه؛ ورود وقتی است که زخم بسته و خشک، نشستن راحت و راهرفتن کوتاه بدون واکنش پایدار باشد.
فعالیت روزمره و محدودیت: فاصلهٔ پیادهروی و کار سبک را فقط یکییکی بیشتر کنید. مقاومت سنگین، دوچرخهٔ فضای باز، ارتفاع زین نامناسب و رکابزدن با وجود درد یا عبور از محدودیت ممنوع است.
تمرینهای این بازه
۶) دوچرخهٔ ثابت (Stationary Bike)
اگر سوارشدن و رکابزدن در دامنهٔ مجاز برایتان ایمن است، دوچرخه را با مقاومت کم و حدود ۵ دقیقه شروع کنید. طی چند هفته، مدت را بهآرامی بیشتر کنید و پیش از تحمل حدود ۲۰ دقیقه مقاومت اضافه نکنید. فوراً متوقف کنید اگر درد کشالهٔ ران یا چرخیدن لگن روی زین ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: دوچرخهٔ ثابت به تمرین استقامت با حرکت تکرارشونده و کمضربه کمک میکند. همچنین میتواند اطمینان شما را به حرکتدادن لگن و زانو در دامنهٔ راحت بیشتر کند.
مرحله و شرط شروع: پس از بستهشدن زخم، اجازهٔ تیم درمان، توانایی سوار و پیادهشدن ایمن و وجود دامنهٔ کافی برای چرخش رکاب بدون نقض احتیاطات.
وسیله و ایمنی محیط: دوچرخهٔ ثابت پایدار با زین بلند، مقاومت نزدیک صفر و همراه در نوبت نخست؛ پدالها و کف زمین خشک باشند.
وضعیت شروع: زین چنان تنظیم شود که در پایینترین نقطه زانو کمی خم بماند، لگن روی زین تراز و پنجهها رو به جلو باشند.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- از سمت و روشی که تیم درمان آموزش داده سوار شوید و پاها را روی پدال ثابت کنید.
- ابتدا رکاب را آهسته و بدون مقاومت حرکت بدهید.
- اگر چرخش کامل راحت نیست، حرکت رفتوبرگشتی کوتاه در دامنهٔ مجاز انجام بدهید.
- با حفظ تراز لگن چند دقیقه یکنواخت رکاب بزنید.
- پیش از پیادهشدن سرعت را کم، پدالها را ثابت و از تکیهگاه کمک بگیرید.
دامنه، سمت و محدودیت: لگن نباید روی زین تاب بخورد یا به خمشدن و چرخش ممنوع برسد؛ مقاومت فقط پس از کنترل مدت اضافه میشود.
تنفس، سرعت و ریتم: تنفس آزاد و دور آرام و یکنواخت؛ برای عبور از نقطهٔ سخت ضربه نزنید.
مقدار و تکرار: انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) شروع با حدود ۵ دقیقه و افزایش تدریجیِ ۵ دقیقهای طی چند هفتهٔ بعد تا تحمل حدود ۲۰ دقیقه پیش از افزودن مقاومت را پیشنهاد میکند؛ افزایش فقط با پاسخ آرام همان روز و روز بعد باشد.
استراحت: میان نوبتها دستکم تا بازگشت درد، تنفس و راهرفتن به حالت پایه صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن تراز، رکاب نرم و خستگی ملایم عضله بدون لنگش پس از پیادهشدن.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کشاله یا لگن، گیرکردن، سرگیجه، احساس ناپایداری، ورم افزایشی یا بدترشدن واضح راهرفتن رخ داد.
خطاهای رایج: زین کوتاه، مقاومت زودهنگام، تابدادن لگن، چرخاندن پنجهها و رکابزدن سریع برای فرار از محدودیت.
نسخهٔ آسانتر: زین را با نظر فیزیوتراپیست بالاتر ببرید، زمان را کم کنید یا فقط رفتوبرگشت کوتاه بدون دور کامل انجام بدهید.
معیار پیشرفت: دور کامل و مدت پایه بدون درد، ورم یا لنگش واکنشی؛ سپس زمان و بعد مقاومت کم، یکی در هر مرحله افزایش مییابد.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی کوتاه و کشش ملایم طبیعی است؛ درد ماندگار، افزایش لنگش یا ورمی که تا صبح بعد فروکش نمیکند یعنی حجم زیاد بوده است.
شاخهٔ عمل: اگر سوارشدن یا چرخهٔ کامل با احتیاطات رویکرد سازگار نیست، دوچرخه را عقب بیندازید و پیادهروی کوتاه و کنترلشده را ادامه بدهید.
معیار ورود به ماه دوم: زخم آرام است، کارهای پایه و مسیر خانه ایمن انجام میشوند، وسیلهٔ کمکی مناسب استفاده میشود و تمرینهای ماه اول بدون واکنش قابلتوجه تا روز بعد تحمل میشوند.
۷) باز کردن ران در حالت دمر (Prone Hip Extension)
فقط اگر خوابیدن روی شکم و بردن ران به عقب در برنامهٔ شما مجاز است، پای عملشده را کمی بلند کنید. تعداد تکرار و نوبتها طبق برنامهٔ فیزیوتراپی است؛ لگن روی تخت بماند. فوراً متوقف کنید اگر کمر گود شد، درد تیز پیدا کردید یا لگن چرخید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت عضلات پشت ران و باسن را تقویت میکند؛ این عضلات هنگام ایستادن و راهرفتن لگن را ثابت نگه میدارند.
مرحله و شرط شروع: از هفتهٔ چهارم، فقط اگر این تمرین در برنامهٔ اختصاصی شما آمده و تیم درمان خوابیدن روی شکم و بردن ران به عقب را مجاز دانسته است، شروع کنید. بستهشدن زخم بهتنهایی کافی نیست؛ با وجود محدودیت این حرکت پس از جراحی از جلوی لگن، تمرین را انجام ندهید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا تشک محکم و یک بالش نازک زیر لگن؛ اتاق مرتب باشد تا هنگام برخاستن از حالت دمر چیزی زیر پا نباشد.
وضعیت شروع: روی شکم، یک بالش نازک زیر لگن، هر دو پا در راستای طبیعی و پنجهها رو به پایین؛ سر و گردن راحت.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات باسن سمت عملشده را آرام سفت کنید تا لگن پیش از حرکت ثابت شود.
- زانو را صاف نگه دارید و پای عملشده را فقط چند سانتیمتر از تخت بلند کنید.
- بدون قوسدادن کمر یا چرخاندن لگن، حرکت را کنترل کنید.
- پا را آرام و کنترلشده روی تخت برگردانید.
- پیش از تکرار بعدی عضلات را کاملاً رها کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: فقط پای عملشده و فقط تا ارتفاعی که لگن روی تخت بماند؛ پا از خط وسط عبور نمیکند و به داخل نمیچرخد. ارتفاع زیاد کار را از باسن به کمر منتقل میکند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بلندکردن پا بازدم و هنگام پایینآوردن دم کنید؛ نفس را حبس نکنید و حرکت را ضربهای انجام ندهید.
مقدار و تکرار: تعداد تکرار و نوبتها باید مطابق برنامهٔ فیزیوتراپی شما باشد. پیش از خستگیای که باعث گودشدن کمر یا چرخیدن لگن میشود، نوبت را تمام کنید.
استراحت: میان ستها چند نفس آرام بکشید و عضلات باسن را رها کنید؛ اگر کمر شروع به گرفتن کرد، نوبت را همانجا تمام کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: انقباض را در باسن و پشت ران حس میکنید، نه در کمر؛ لگن هنگام حرکت روی تخت ثابت میماند.
فوراً متوقف کنید اگر: درد کمر، درد تیز کشالهٔ ران یا احساس ناپایداری در لگن پیدا کردید.
خطاهای رایج: قوسدادن کمر برای بالاتر بردن پا، خمکردن زانو، چرخاندن لگن به یک سمت و بلندکردن همزمان شانهها.
نسخهٔ آسانتر: ارتفاع را تا حد چند سانتیمتر کم کنید یا فقط عضلات باسن را بدون بلندکردن پا سفت کنید تا خوابیدن روی شکم راحتتر شود.
معیار پیشرفت: تکرارهای نرم بدون درد کمر و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس مکث را طولانیتر کنید، نه ارتفاع را.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی ملایم باسن طبیعی است؛ درد کمر، درد کشاله یا حس جابهجایی مفصل طبیعی نیست و باید حرکت را متوقف و با تیم درمان مطرح کنید.
۸) قدمبرداشتن در حالت طاقباز (Supine Marching)
فقط پس از مجازشدن بلندکردن پا با نیروی عضلات خودتان، در حالت طاقباز کف یک پا را کمی از تخت جدا کنید. تعداد تکرار هر پا باید مطابق برنامهٔ فیزیوتراپی باشد. حد خمشدن لگن را رعایت کنید. فوراً متوقف کنید اگر درد ناگهانی، گیرکردن مفصل یا چرخیدن لگن ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت، بلندکردن کنترلشدهٔ پا را در حالت خوابیده تمرین میدهد. خوابیدهبودن به معنی بیفشاربودن مفصل نیست؛ عضلات هنگام بلندکردن پا به مفصل نیرو وارد میکنند.
مرحله و شرط شروع: از هفتهٔ چهارم، فقط اگر بلندکردن پا با نیروی عضلات خودتان در برنامهٔ اختصاصی شما مجاز شده و فیزیوتراپیست وضعیت شروع و حد خمشدن لگن را نشان داده است، شروع کنید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا تشک صاف؛ اگر بالا آوردن پا سخت است، دستها را کنار بدن روی تخت بگذارید و از آنها فقط برای ثبات استفاده کنید.
وضعیت شروع: طاقباز، زانوها خم، کف هر دو پا روی تخت، فاصلهٔ پاها به عرض لگن و کمر در حالت طبیعی خود.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات شکم را خیلی ملایم فعال کنید تا لگن هنگام حرکت نچرخد.
- کف یک پا را فقط کمی از تخت جدا کنید و از حد خمشدن لگن که فیزیوتراپیست نشان داده فراتر نروید.
- یک لحظه مکث کنید و پا را در همان مسیر آرام روی تخت برگردانید.
- پیش از شروع پای دیگر، هر دو کف پا را کاملاً روی تخت مستقر کنید.
- همین توالی را با پای دیگر تکرار کنید و ریتم را یکنواخت نگه دارید.
دامنه، سمت و محدودیت: در حالت طاقباز، ارتفاع زانو نسبت به لگن معیار مناسبی برای حد حرکت نیست. کف پا را فقط کمی از تخت جدا کنید و از زاویهای که فیزیوتراپیست برای خمشدن لگن نشان داده فراتر نروید. ران از خط وسط عبور نکند و لگن نچرخد.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بلندکردن پا بازدم و هنگام گذاشتن آن دم کنید؛ سرعت آرام و شمرده باشد.
مقدار و تکرار: هر پا را به تعداد و در نوبتهای روزانهٔ تعیینشده در برنامهٔ فیزیوتراپی تمرین بدهید. اگر برای بلندکردن پا کمر را گود میکنید یا لگن میچرخد، ادامه ندهید.
استراحت: میان ستها هر دو پا را روی تخت رها کنید تا کشش جلوی ران آرام شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پا سبک و بدون کمک دست بالا میآید و لگن هنگام تعویض پا ثابت میماند؛ کشش ملایمی در جلوی ران حس میشود.
فوراً متوقف کنید اگر: برای بلندکردن پا مجبور شوید ران را بیش از حد مجاز خم کنید، یا صدای تق و درد ناگهانی حس کنید.
خطاهای رایج: بالا آوردن زانو تا نزدیک سینه، کجشدن لگن به یک طرف، حبس نفس و کمکگرفتن از دست زیر ران.
نسخهٔ آسانتر: ابتدا فقط پاشنه را چند سانتیمتر بلغزانید و بلند نکنید، یا دامنه را نصف کنید تا لگن کاملاً ثابت بماند.
معیار پیشرفت: تکرارهای هر پا بدون کجشدن لگن و بدون واکنش روز بعد؛ سپس همین الگو را ایستاده و با تکیهگاه ادامه بدهید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی کوتاه جلوی ران طبیعی است؛ درد کشاله، صدای تق دردناک یا احساس گیرکردن مفصل نشانهٔ توقف و تماس با تیم درمان است.
🌱 روزهای ۳۱ تا ۶۰؛ قدرت پایه و راهرفتن باکیفیت
هدف: تقویت عضلات باسن و ران، بهترشدن تقارن راهرفتن، کنترل پلهٔ کوتاه و افزایش تدریجی استقلال در کارهای روزمره.
شرط ورود: زخم بسته و آرام است، درد و ورم روند کاهشی دارند، انتقالها ایمناند و تمرینهای ماه اول تا روز بعد درد یا لنگش قابلتوجه ایجاد نمیکنند.
محدودیت و فعالیت روزمره: وسیلهٔ کمکی را تا حذف لنگش نگه دارید و فاصلهٔ راهرفتن یا مدت ایستادن را تدریجی افزایش بدهید. حمل بار سنگین، پلهٔ بلند، پیچش سریع، دویدن و هر ترکیب ممنوع رویکرد جراحی هنوز مجاز نیست.
شاخهٔ اختصاصی رویکرد و ترمیم: در جراحی از پشت لگن، ترکیب خمشدن زیاد با نزدیککردن و چرخش داخلی فقط اگر در دستور شما ممنوع شده کنار گذاشته میشود؛ در جراحی از جلوی لگن، کشش انتهایی همراه چرخش خارجی ممکن است محدود باشد؛ پس از جراحی از کنار لگن یا ترمیم عضلات دورکنندهٔ ران، دورکردن فعال پا ممکن است دیرتر شروع شود؛ زمان آغاز پل نیز به محدودیت بردن ران به عقب و دستور اختصاصی جراح بستگی دارد. محدودیتهای روشهای مختلف جراحی یکسان نیستند؛ گزارش عمل و دستور اختصاصی شما تعیینکنندهاند.
۹) پل دوپا (Double-Leg Bridge)
با اجازهٔ تیم درمان، لگن را کمی از تخت بلند کنید و کمر را گود نکنید. الگوی تمرین ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه است. با وجود محدودیت پل یا بردن ران به عقب، شروع نکنید. فوراً متوقف کنید اگر درد تیز کمر، لگن یا زخم ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: پل، عضلات باسن و پشت ران را برای ثبات لگن، برخاستن و راهرفتن فعال میکند و بار را میان هر دو پا تقسیم میکند.
مرحله و شرط شروع: پس از اجازهٔ فیزیوتراپیست، بستهشدن زخم، تحمل خواب طاقباز و توانایی خمکردن زانوها بدون عبور از محدودیت رویکرد؛ پس از ترمیم عضلات دورکنندهٔ ران یا برجستگی استخوان بالای ران ممکن است به تعویق بیفتد. در جراحی مستقیم از جلوی لگن، «پل کامل» ممکن است محدود باشد؛ دامنه را پیش از شروع با تیم درمان روشن کنید.
وسیله و ایمنی محیط: تخت یا زیرانداز محکم و غیرلغزنده؛ برای بلندشدن از زمین از همراه کمک بگیرید یا تمرین را روی تخت مناسب انجام بدهید.
وضعیت شروع: طاقباز، زانوها خم در دامنهٔ مجاز، کف پاها همعرض لگن، پنجهها رو به جلو و دستها کنار بدن.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات شکم را ملایم سفت کنید و عضلات باسن را فعال کنید.
- از هر دو پاشنه بهطور برابر فشار دهید.
- لگن را فقط تا جایی بالا ببرید که تنه و رانها در یک خط راحت قرار گیرند.
- بدون چرخش یا افت یک سمت مکث کوتاه کنید.
- با پایینآوردن تدریجی مهرهها، آهسته لگن را روی سطح برگردانید و عضلات را رها کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: وزن متقارن باشد؛ به قوس زیاد کمر یا کشش انتهایی ممنوع لگن نروید و زانوها از خط وسط عبور نکنند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا آمدن بازدم و هنگام پایینرفتن دم؛ بالا و پایین هر دو کنترلشده باشند.
مقدار و تکرار: راهنمای انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) برای پل ۳ ستِ ۱۰ تکرار با نگهداشتن حدود ۵ ثانیه را پیشنهاد میکند؛ از حجم کمتر آغاز کنید و تنها با حفظ روش درست حرکت به این الگو نزدیک شوید.
استراحت: میان ستها به اندازهای استراحت کنید که گرفتگی باسن یا پشت ران برطرف و تنفس عادی شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: فشار برابر زیر دو پا، لگن تراز و خستگی ملایم باسن؛ کمر نباید محل اصلی فشار باشد.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کشاله، کنارهٔ لگن یا کمر، گرفتگی ماندگار، حس جابهجایی مفصل یا افزایش درد و لنگش پس از تمرین رخ دهد.
خطاهای رایج: بلندکردن بیش از حد، فشار بیشتر با پای سالم، جمعشدن زانوها، حبس نفس و هلدادن از کمر.
نسخهٔ آسانتر: فقط عضلات باسن را منقبض کنید یا لگن را چند سانتیمتر بالا ببرید و تکرار را کمتر کنید.
معیار پیشرفت: ستها با لگن تراز و بدون واکنش درد یا لنگش تا روز بعد؛ سپس مکث طولانیتر یا تمرین ایستاده با نظر فیزیوتراپیست.
۱۰) دورکردن ایستادهٔ ران (Standing Hip Abduction)
تنها پس از رفع محدودیت دورکردن فعال ران، با تکیه به میز پای عملشده را کمی به کنار ببرید. الگوی تمرین ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه است. فوراً متوقف کنید اگر درد کنارهٔ لگن، کجشدن تنه یا بههمخوردن تعادل ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: تقویت عضلات کنارهٔ لگن به ترازماندن لگن روی یک پا و کاهش افت لگن و لنگش هنگام راهرفتن کمک میکند.
مرحله و شرط شروع: فقط پس از اجازهٔ مشخص تیم درمان و وقتی ایستادن با تکیهگاه ایمن است؛ پس از جراحی از کنار لگن، ترمیم عضلات دورکنندهٔ ران یا برجستگی استخوان بالای ران ممکن است این حرکت ممنوع یا دیرتر مجاز شود.
وسیله و ایمنی محیط: پیشخوان ثابت یا پشتی صندلی سنگین، کفش بسته و سطح صاف؛ تکیهگاه در تمام حرکت در دسترس بماند.
وضعیت شروع: صاف بایستید، وزن روی پای سالم، هر دو پنجه رو به جلو، زانوی تکیهگاه کمی نرم و دستها روی تکیهگاه.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات شکم و باسن را ملایم فعال و لگن را تراز کنید.
- پای عملشده را با زانوی صاف چند سانتیمتر به پهلو ببرید.
- تنه را عمودی و پنجه را رو به جلو نگه دارید.
- در دامنهٔ کنترلشده مکث کوتاه کنید.
- پا را آهسته کنار پای دیگر برگردانید، بدون ضربه یا عبور از خط وسط.
دامنه، سمت و محدودیت: دامنه کوچک و بدون کجشدن تنه است؛ مقاومت کش تنها پس از اجازه افزوده میشود و محدودیت دورکردن ران با نیروی عضلات خودتان بر همه چیز مقدم است.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام دورکردن پا بازدم و هنگام بازگشت دم؛ حرکت یکدست و آهسته باشد.
مقدار و تکرار: انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) برای دورکردن ایستادهٔ ران ۳ ستِ ۱۰ تکرار با مکث حدود ۵ ثانیه ارائه میکند؛ سمت، حجم و زمان شروع باید برای رویکرد شما تأیید شود.
استراحت: میان ستها به ایستادن دوپا برگردید و تا رفع لرزش یا خستگی کنارهٔ لگن صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: تنه تقریباً بیحرکت و لگن تراز است؛ کار ملایم در کنارهٔ باسن حس میشود، نه درد تیز روی زخم.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کنارهٔ لگن یا کشاله، افت تعادل، حس جابهجایی، افزایش لنگش یا ناتوانی در کنترل بازگشت پا رخ دهد.
خطاهای رایج: کجکردن تنه، چرخاندن پنجه به بیرون، تابدادن پا، دامنهٔ زیاد و برداشتن دست از تکیهگاه.
نسخهٔ آسانتر: انتقال وزن دوپا یا حرکت کوتاهتر بدون بلندکردن کامل پا؛ در صورت محدودیت ترمیم، این تمرین را حذف کنید.
معیار پیشرفت: تکرارها بدون کجشدن تنه یا واکنش روز بعد؛ سپس افزودن مقاومت سبک یا تمرین کنترل تکپا فقط با نظر فیزیوتراپیست.
۱۱) بالارفتن از پلهٔ کوتاه (Low Step-Up)
با اجازهٔ فیزیوتراپیست و تکیهگاه محکم، از پلهٔ کوتاه با پای عملشده بالا بروید. ارتفاع و تعداد تکرار را او تنظیم میکند؛ زانو در راستای پنجه بماند. فوراً متوقف کنید اگر پا خالی کرد، درد تیز داشتید یا لگن به یک طرف افتاد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: بالارفتن از پلهٔ کوتاه، قدرت باسن و ران و کنترل انتقال وزن را برای استفاده از پلههای خانه و جدول کوتاه تقویت میکند.
مرحله و شرط شروع: وقتی راهرفتن روی سطح صاف بدون افت واضح لگن انجام میشود، تحمل وزن کامل یا مجاز دارید و فیزیوتراپیست ارتفاع مناسب را تعیین کرده است.
وسیله و ایمنی محیط: پلهٔ کوتاه ثابت، نرده یا پیشخوان، کفش بسته و همراه نزدیک؛ از چهارپایهٔ لق استفاده نکنید.
وضعیت شروع: روبهروی پله، پای عملشده روی سطح پله، پای سالم روی زمین، لگن تراز و یک یا دو دست روی تکیهگاه.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- تمام کف پای عملشده را روی پله بگذارید.
- تنه را کمی جلو ببرید و عضلات باسن و ران همان پا را فعال کنید.
- با فشار کنترلشده بالا بیایید تا هر دو پا روی پله قرار گیرند.
- برای برگشت، با کمک نرده پای سالم را آرام روی زمین بگذارید.
- وزن را کنترل کنید و سپس پای عملشده را پایین بیاورید.
دامنه، سمت و محدودیت: ارتفاع کم است و زانو در راستای پنجه میماند؛ روی پای ثابت نچرخید و از کشیدن خود با دستها پرهیز کنید.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا رفتن بازدم و هنگام پایین آمدن دم؛ پایینآمدن آهستهتر از بالا رفتن باشد.
مقدار و تکرار: ارتفاع پله و تعداد تکرار را فیزیوتراپیست با توان شما تنظیم میکند. تا وقتی زانو در راستای پنجه و لگن همسطح میماند، تمرین را با کنترل ادامه بدهید.
استراحت: میان دورها روی سطح صاف دوپا بایستید یا بنشینید تا لرزش و خستگی برطرف شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن تراز، زانو رو به جلو و فشار اصلی در باسن و ران؛ خستگی ملایم طبیعی است.
فوراً متوقف کنید اگر: خالیکردن پا، از دستدادن تعادل، درد تیز لگن یا زانو، کشیدهشدن روی نرده یا لنگش بیشتر پس از تمرین رخ دهد.
خطاهای رایج: پلهٔ بلند، فشار عمده با پای عقب، افت زانو به داخل، پرتاب تنه و چرخش روی پای عملشده.
نسخهٔ آسانتر: پله کوتاهتر، کمک بیشتر دستها یا انتقال وزن روی سطح صاف بدون بالا رفتن.
معیار پیشرفت: بالا و پایین رفتن از ارتفاع تعیینشده با لگن و زانوی کنترلشده و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس تعداد یا ارتفاع، نه هر دو همزمان، افزایش مییابد.
پاسخ طبیعی: خستگی یا کوفتگی ملایم عضله که با استراحت آرام میشود. پاسخ نامطلوب: درد عمقی تازه، ورم ماندگار، افزایش لنگش، افت کیفیت انتقال یا نیاز بیشتر به وسیلهٔ کمکی.
ممنوعها: کنارگذاشتن عصا با وجود افت لگن، تمرین مقاومتی سنگین، کشش انتهایی، پلهٔ بلند و هر حرکت مغایر احتیاطات اختصاصی.
معیار ورود به ماه سوم: انتقال و پلهٔ کوتاه با کنترل مناسب انجام میشود، راهرفتن روی سطح صاف متقارنتر است و افزایش تمرین تا صبح بعد درد، ورم یا لنگش واضح ایجاد نمیکند.
۱۲) بالا آوردن ران در حالت ایستاده (Standing Hip Flexion)
با تکیه به میز محکم، ران را فقط تا حد مجاز بالا بیاورید و تنه را عقب نبرید. تعداد تکرار و نوبتها طبق برنامهٔ فیزیوتراپی است. فوراً متوقف کنید اگر درد کشالهٔ ران، گیرکردن مفصل یا از دسترفتن تعادل ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت عضلات خمکنندهٔ ران را برای بالا رفتن از پله و سوارشدن به خودرو تقویت میکند.
مرحله و شرط شروع: در ماه دوم، پس از مجازشدن بلندکردن ران با نیروی عضلات خودتان، با تکیه به میز محکم شروع کنید. باید بتوانید بدون سرگیجه بایستید و حد مجاز خمشدن لگن را بدانید.
وسیله و ایمنی محیط: میز محکم یا پشتی صندلی ثابت، کفش بسته و کف غیرلغزنده؛ در نوبتهای اول همراه در سمت عملشده بایستد.
وضعیت شروع: صاف بایستید، وزن روی هر دو پا، یک دست روی تکیهگاه، شانهها آزاد و نگاه رو به جلو.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- وزن را آرام روی پای سالم منتقل کنید بدون آنکه لگن به یک طرف بیفتد.
- زانوی سمت عملشده را بالا بیاورید تا ران از حالت عمودی جدا شود، ولی از حد مجاز خمشدن لگن عبور نکنید.
- یک لحظه در بالاترین نقطهٔ مجاز مکث کنید و تنه را قائم نگه دارید.
- پا را آرام پایین بیاورید و کف پا را کامل روی زمین بگذارید.
- پیش از تکرار بعدی تعادل را بازیابید.
دامنه، سمت و محدودیت: فقط تا مرز مجاز خمشدن لگن؛ ران به داخل نمیچرخد و از خط وسط عبور نمیکند. خمکردن تنه به عقب برای بالاتر بردن زانو ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا آوردن زانو بازدم و هنگام پایینآوردن دم کنید؛ حرکت شمرده و بدون تابخوردن باشد.
مقدار و تکرار: تعداد تکرار و نوبتها باید مطابق برنامهٔ فیزیوتراپی شما باشد. پیش از بههمخوردن تعادل یا خمشدن تنه استراحت کنید.
استراحت: میان ستها روی هر دو پا بایستید یا بنشینید تا خستگی جلوی ران و لرزش برطرف شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: تنه قائم میماند، لگن همسطح میماند و کار در جلوی ران حس میشود نه در کمر.
فوراً متوقف کنید اگر: درد کشالهٔ ران یا احساس گیرکردن مفصل پیدا کردید یا تعادل خود را از دست دادید.
خطاهای رایج: عقبدادن تنه، بالا آوردن زانو تا بالای حد مجاز، افتادن لگن به سمت پای بلندشده و چنگزدن به تکیهگاه بهجای تکیهٔ سبک.
نسخهٔ آسانتر: ارتفاع زانو را کم کنید یا با هر دو دست تکیه بگیرید تا تعادل کامل شود.
معیار پیشرفت: تکرار حرکت با تنهٔ قائم و لگن همسطح و بدون تکیهٔ سنگین؛ سپس تکیه را به یک انگشت کاهش بدهید، نه اینکه ارتفاع را زیاد کنید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی جلوی ران طبیعی است؛ درد کشاله، حس قفلشدن یا ناپایداری نشانهٔ توقف و بازبینی با تیم درمان است.
🏋️ روزهای ۶۱ تا ۹۰؛ تعادل و کنترل تکپا
هدف: بهبود تعادل، استقامت و کنترل لگن در پله، چرخشهای روزمره و محیط بیرون، با حفظ فعالیت کمضربه.
شرط ورود: روی سطح صاف بدون لنگش واضح راه میروید، تمرینهای ماه دوم را تحمل میکنید و میتوانید روی دوپا بایستید و بدون ترس از افتادن وزن را منتقل کنید.
محدودیت و فعالیت روزمره: زمان کار یا پیادهروی را مرحلهای افزایش بدهید و برای سطح ناهموار از حمایت استفاده کنید. پرش، دویدن، ورزش برخوردی، چرخش سریع و کنارگذاشتن تکیهگاه پیش از کنترل کافی ممنوع است.
۱۳) تعادل تکپا با تکیهگاه (Supported Single-Leg Balance)
پس از مجازشدن وزنگذاری کامل، با کمک تکیهگاه وزن را روی پای عملشده نگه دارید. از زمان کوتاه شروع کنید؛ راهنمای تمرین نگهداشتن تعادل تا حدود ۳۰ ثانیه را هدف قرار میدهد؛ رسیدن به آن اجباری نیست. فوراً متوقف کنید اگر درد، افت لگن یا بیتعادلی ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: ایستادن کنترلشده روی پای عملشده، هماهنگی عضلات کنارهٔ لگن و تنه را برای گامبرداشتن، پوشیدن لباس و عبور از سطح ناهموار تمرین میدهد.
مرحله و شرط شروع: وقتی وزنگذاری کامل مجاز است و میتوانید بدون افت واضح لگن چند ثانیه وزن را روی پای عملشده منتقل کنید.
وسیله و ایمنی محیط: پیشخوان محکم، کفش بسته، سطح صاف و همراه نزدیک در شروع؛ تمرین کنار پله، فرش یا سطح ناپایدار انجام نشود.
وضعیت شروع: پشت پیشخوان، دو دست نزدیک تکیهگاه، پاها همعرض لگن، زانوی پای عملشده کمی نرم و نگاه رو به جلو.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- وزن را آرام و بدون کجشدن تنه روی پای عملشده منتقل کنید.
- عضلات باسن را فعال و لگن را تراز نگه دارید.
- پای سالم را فقط چند سانتیمتر از زمین جدا کنید.
- وضعیت را تا زمانی که روش درست حرکت حفظ میشود نگه دارید.
- پای سالم را آرام زمین بگذارید و به ایستادن دوپا برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: پای عملشده تکیهگاه است؛ چرخش لگن، قفلکردن زانو و عبور پای آزاد از محدودیت رویکرد ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: تنفس عادی، انتقال وزن آهسته و پایان کنترلشده؛ برای طولانیترکردن زمان نفس را حبس نکنید.
مقدار و تکرار: راهنمای انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) نگهداشتن تعادل تا حدود ۳۰ ثانیه را پیشنهاد میکند و تعداد ثابتی تعیین نمیکند؛ ابتدا با زمان کوتاهتر و دو دست روی تکیهگاه آغاز کنید و فقط با روش درست حرکت پیش بروید.
استراحت: میان تکرارها دوپا بایستید یا بنشینید تا لرزش و خستگی برطرف شود.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن و شانهها تقریباً ترازند و کار عضله در کنارهٔ باسن حس میشود، نه درد مفصل.
فوراً متوقف کنید اگر: تعادل از دست رفت یا درد تیز، سرگیجه، خالیکردن پا، افت واضح لگن یا افزایش لنگش رخ داد.
خطاهای رایج: دورشدن از تکیهگاه، قفلکردن زانو، کجکردن تنه، نگاهکردن دائم به پا و بالا آوردن زیاد پای سالم.
نسخهٔ آسانتر: هر دو دست روی پیشخوان، نوک پای سالم روی زمین یا فقط انتقال وزن بدون بلندکردن پا.
معیار پیشرفت: نگهداری با لگن تراز و تماس کمتر دست، بدون واکنش روز بعد؛ سپس لمسهای کوتاه چندجهتی با نظارت.
۱۴) راهرفتن جانبی با کش (Lateral Band Walk)
پس از رفع محدودیت دورکردن ران و اجازهٔ فیزیوتراپیست، با کش سبک قدمهای کوتاه به کنار بردارید. مقاومت و طول مسیر را او تنظیم میکند؛ پاها را از روی هم رد نکنید. فوراً متوقف کنید اگر درد لگن، لنگش یا از دسترفتن تعادل ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: قدمهای جانبی کنترلشده عضلات کنارهٔ لگن را برای ثبات در تغییر جهت و جلوگیری از افت لگن تقویت میکنند.
مرحله و شرط شروع: پس از اجازهٔ فیزیوتراپیست، انجام بدون درد دورکردن ایستاده و نبود محدودیت دورکردن ران با نیروی عضلات خودتان؛ در ترمیم عضلات دورکنندهٔ ران یا برجستگی استخوان بالای ران ممکن است دیرتر مجاز شود.
وسیله و ایمنی محیط: کش سبک بالای زانوها یا در محل تعیینشده، پیشخوان بلند، کفش بسته و مسیر صاف؛ کش دور مچ فقط در مرحلهٔ پیشرفتهتر.
وضعیت شروع: کنار پیشخوان، پاها همعرض لگن، زانوها کمی نرم، تنه صاف و کش با کشش ملایم؛ هر دو پنجه رو به جلو.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- شکم و عضلات باسن را فعال و لگن را تراز کنید.
- با پای سمت حرکت یک قدم کوتاه به پهلو بردارید.
- پای دیگر را کنترلشده نزدیک کنید، اما پاها را به هم نچسبانید.
- چند قدم کوتاه در همان جهت ادامه بدهید.
- پس از صافکردن قامت، در همان مسیر با کنترل به سمت مقابل برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: قدمها کوتاه و بدون چرخش پنجه یا تنهاند؛ عبور پاها از روی هم، کشیدن پا و دامنهٔ دردناک ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: آزاد نفس بکشید و هر قدم را جدا و آهسته کامل کنید؛ کش نباید پا را ناگهانی برگرداند.
مقدار و تکرار: مقاومت کش، طول مسیر و تعداد رفتوبرگشتها را فیزیوتراپیست تنظیم میکند. پیش از کشیدن پا روی زمین یا کجشدن تنه استراحت کنید.
استراحت: بین رفتوبرگشتها دوپا بایستید یا بنشینید تا وضعیت بدن و تنفس کاملاً برگردد.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: کشش کش یکنواخت است و تنه عمودی میماند؛ خستگی ملایم دو سمت باسن بدون لنگش احساس میشود.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز کنارهٔ لگن یا کشاله، گیرکردن، افت تعادل، افزایش لنگش یا ناتوانی در کنترل پا رخ دهد.
خطاهای رایج: کش خیلی سنگین، قدم بلند، جمعشدن زانوها، کشیدن پای دنبالکننده و تابدادن تنه.
نسخهٔ آسانتر: کش را بردارید، قدم را کوتاه کنید یا دورکردن ایستاده با تکیهگاه را ادامه بدهید.
معیار پیشرفت: رفتوبرگشت با پنجههای رو به جلو و لگن تراز و بدون درد یا لنگش واکنشی؛ سپس مقاومت یا مسافت، یکی در هر بار، افزایش یابد.
۱۵) پایینآمدن کنترلشده از پله (Controlled Step-Down)
با تکیهگاه، زانوی پای روی پله را آرام خم کنید تا پای دیگر به زمین نزدیک شود. ارتفاع و تعداد تکرار طبق برنامهٔ فیزیوتراپی است. فوراً متوقف کنید اگر زانو به داخل افتاد، لگن چرخید یا درد تیز پیدا کردید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این تمرین قدرت باسن و ران پای عملشده و توان عضلات در کنترل پایینآمدن بدن را برای پایینآمدن از پله و شیب تقویت میکند.
مرحله و شرط شروع: وقتی بالارفتن از پلهٔ کوتاه، تعادل حمایتشده و راهرفتن بدون افت واضح لگن انجام میشوند و تیم درمان شروع را تأیید کرده است.
وسیله و ایمنی محیط: پلهٔ بسیار کوتاه و ثابت، نرده یا پیشخوان، کفش بسته و همراه نزدیک؛ سطح خیس یا چهارپایه مناسب نیست.
وضعیت شروع: پای عملشده روی پله، پای سالم نزدیک لبه و آمادهٔ لمس زمین، لگن تراز و دست روی نرده.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات باسن و ران پای عملشده را فعال کنید.
- لگن را کمی عقب ببرید و زانوی تکیهگاه را آرام خم کنید.
- پاشنهٔ پای سالم را به زمین نزدیک کنید یا با آن زمین را لمس کنید، بدون اینکه وزن را کامل به آن منتقل کنید.
- زانو را رو به جلو و همجهت با پنجهٔ پا نگه دارید و نگذارید به داخل بیفتد. لگن را تراز نگه دارید.
- با فشار پای عملشده به حالت ایستاده روی پله برگردید.
دامنه، سمت و محدودیت: ارتفاع و خمشدن کم است؛ زانو نباید به داخل بیفتد، لگن نچرخد و پای عملشده روی پله ثابت نپیچد.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام پایینرفتن دم و هنگام برگشت بازدم؛ بخش پایینرفتن آهسته و بدون سقوط باشد.
مقدار و تکرار: ارتفاع پله و تعداد تکرار را فیزیوتراپیست با توان شما تنظیم میکند. نوبت را پیش از افتادن زانو به داخل یا چرخیدن لگن تمام کنید.
استراحت: پس از هر دور روی هر دو پا بایستید و تا رفع لرزش عضله استراحت کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پایینرفتن نرم، لگن تراز و زانوی همراستا؛ خستگی جلوی ران و باسن قابلانتظار است.
فوراً متوقف کنید اگر: درد تیز، خالیکردن، از دسترفتن تعادل، افت واضح زانو یا لگن، یا بدترشدن راهرفتن پس از تمرین رخ دهد.
خطاهای رایج: پلهٔ بلند، سقوط سریع، هلدادن زیاد از نرده، افت زانو به داخل و چرخاندن تنه.
نسخهٔ آسانتر: لمس کوتاهتر با پلهٔ پایینتر، کمک بیشتر دست یا بازگشت به بالارفتن از پلهٔ کوتاه.
معیار پیشرفت: پایینآمدن با ریتم و راستای ثابت و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس پلهٔ روزمره یا شیب کوتاه با نظارت تمرین میشود.
شاخهٔ عملکرد: اگر کار شما ایستادن طولانی، پله یا حمل بار دارد، بازگشت به وظیفه باید مرحلهای و با شبیهسازی کنترلشده باشد. تمرین در آب فقط پس از بستهشدن کامل زخم و تأیید تیم جراحی انجام میشود.
پاسخ طبیعی: خستگی عضلانی و کشش ملایم که با استراحت فروکش میکند. پاسخ نامطلوب: درد مفصلی تازه، افزایش لنگش، افت کنترل پله یا ورم و درد بیشتر تا روز بعد.
ممنوعها: سطح ناپایدار بدون مراقبت، افزایش همزمان مقاومت و مدت، دویدن و پرش و هر حرکت ممنوع رویکرد جراحی.
معیار ورود به آینده: فعالیت روزمره و پله با کنترل مناسب انجام میشود، افزایش تمرین واکنش پایدار ایجاد نمیکند و برنامهٔ کمضربهٔ انتخابی با تیم درمان هماهنگ شده است.
۱۶) بلندشدن روی پنجه و پاشنه (Heel-Toe Raises)
با هر دو دست روی میز محکم، بهآرامی روی پنجهها و سپس پاشنهها قرار بگیرید. تعداد تکرار و نوبتها طبق برنامهٔ فیزیوتراپی است؛ حرکت را از مچ انجام بدهید. فوراً متوقف کنید اگر گرفتگی دردناک ساق یا سرگیجه داشتید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت به تقویت ساق و بهبود تعادل هنگام راهرفتن کمک میکند. عضلات ساق در هر قدم، بدن را از روی پا به جلو میبرند و پس از دورهای کمتحرکی ضعیف میشوند.
مرحله و شرط شروع: در ماه سوم، وقتی وزنگذاری مجاز است و میتوانید بدون سرگیجه با تکیه به میز محکم بایستید، اگر این حرکت در برنامهٔ فیزیوتراپی شما آمده است، آن را انجام بدهید یا ادامه بدهید.
وسیله و ایمنی محیط: میز محکم یا پیشخوان ثابت، کفش بسته با پاشنهٔ کم و کف غیرلغزنده؛ صندلی پشت سرتان باشد تا در صورت خستگی بنشینید.
وضعیت شروع: پشت میز بایستید، پاها به عرض لگن، هر دو دست سبک روی میز، وزن پخششده روی هر دو پا و تنه قائم.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- وزن را روی هر دو پا متعادل کنید و زانوها را نرم و بدون قفلشدن نگه دارید.
- آرام روی پنجهها بلند شوید تا پاشنهها چند سانتیمتر از زمین جدا شوند.
- لحظهای در بالا مکث کنید، بدون آنکه به میز تکیهٔ سنگین بدهید.
- پاشنهها را آهسته روی زمین برگردانید و سپس پنجهها را کمی بالا بیاورید و روی پاشنه بایستید.
- به حالت شروع برگردید و پیش از تکرار بعدی تعادل را بازیابید.
دامنه، سمت و محدودیت: حرکت فقط از مچ پا انجام میشود؛ لگن و زانو تقریباً ثابت میمانند و تنه به جلو خم نمیشود. بلندشدن روی یک پا در این مرحله لازم نیست.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بلندشدن بازدم و هنگام پایینآمدن دم کنید؛ نفس را حبس نکنید و بالا و پایین رفتن را با یک ریتم آرام انجام بدهید.
مقدار و تکرار: تعداد تکرار و نوبتها را طبق برنامهٔ فیزیوتراپی تنظیم کنید. مچها را با کنترل حرکت بدهید و پیش از خستگی زیاد استراحت کنید.
استراحت: میان ستها روی هر دو پا بایستید یا بنشینید تا سفتی ساق آرام شود؛ اگر گرفتگی شروع شد، ساق را آرام کش دهید و نوبت را تمام کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: بالا و پایین رفتن یکنواخت است، مچها به بیرون نمیغلتند و کار در پشت ساق حس میشود نه در کشالهٔ ران.
فوراً متوقف کنید اگر: گرفتگی دردناک ساق یا سرگیجه پیدا کردید.
خطاهای رایج: تکیهٔ سنگین روی میز بهجای تکیهٔ سبک، غلتیدن مچ به بیرون، خمکردن تنه به جلو و بالا و پایین پریدن با ضربه.
نسخهٔ آسانتر: دامنه را نصف کنید یا فقط پاشنهها را چند میلیمتر بالا بیاورید؛ در صورت نیاز، نشسته روی صندلی همان حرکت مچ را تمرین کنید.
معیار پیشرفت: تکرارهای روان با تکیهٔ سبک و بدون گرفتگی؛ سپس تکیه را به یک دست و بعد به نوک انگشتان کاهش بدهید، نه اینکه روی یک پا بروید.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی و سفتی ملایم ساق طبیعی است؛ درد شدید ساق، تورم یکطرفه یا سرگیجه طبیعی نیست و باید متوقف شوید و با تیم درمان تماس بگیرید.
🎯 پس از ماه سوم؛ بازگشت پایدار به فعالیت
بازیابی قدرت، استقامت و اعتماد به لگن پس از سه ماه نیز ادامه دارد. هدف، ساختن برنامهای است که بتوانید در بلندمدت و بدون دورههای فشار ناگهانی حفظ کنید.
- قدرت: عضلات باسن، ران و تنه را ۲ تا ۳ روز در هفته با مقاومت و دامنهای که روش درست حرکت را تغییر نمیدهد تمرین بدهید؛ برای انتخاب تمرین و مقدار، از برنامهٔ فیزیوتراپی استفاده کنید.
- هوازی کمضربه: پیادهروی، دوچرخهٔ ثابت، شنا پس از ترمیم کامل زخم، دستگاه ورزشی با پدالهای متحرک در مسیر بیضی و طبیعتگردی سبک معمولاً گزینههای مناسبیاند؛ زمان و شیب را تدریجی بیشتر کنید.
- تعادل و پیشگیری از افتادن: کفش مناسب، نور کافی، قدرت کنارهٔ لگن و تمرین تعادل ایمن را حفظ کنید؛ برای سطح لغزنده یا ناهموار از حمایت کمک بگیرید.
- ورزش: پرش تکراری، دویدن منظم و ورزشهای برخوردی بار بیشتری به مفصل مصنوعی وارد میکنند و معمولاً ترجیح داده نمیشوند. فعالیت تازه یا بازگشت به ورزش قبلی نیازمند ارزیابی فردی است.
- پیگیری: ویزیت و تصویربرداری دورهای را طبق برنامهٔ جراح ادامه بدهید، حتی اگر درد ندارید؛ بررسی درد جدید، افت عملکرد یا احساس ناپایداری را به تعویق نیندازید.
شاخه و معیار پیشرفت: سابقهٔ دررفتگی، ضعف ماندگار عضلات دورکنندهٔ ران، جراحی اصلاحی، کیفیت استخوان یا بیماری عصبی ممکن است هدف و فعالیت مجاز را تغییر دهد. معیار پیشرفت، کیفیت حرکت و واکنش بدن است، نه رسیدن خودکار به یک تاریخ.
۱۷) اسکات دوپا (Double-Leg Squat)
پس از پایان ماه سوم و تأیید تیم درمان، با حفظ پاشنهها روی زمین کمی بنشینید و بلند شوید. عمق و تعداد تکرار طبق برنامهٔ تقویتی شماست. فوراً متوقف کنید اگر درد کشالهٔ ران، لرزش پا یا افتادن زانوها به داخل ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این حرکت قدرت لازم برای نشستن، برخاستن و بالا رفتن از پله را در فعالیت روزمره بیشتر میکند؛ همان حرکاتی که دهها بار در روز تکرار میشوند.
مرحله و شرط شروع: پس از پایان ماه سوم و تأیید تیم درمان شروع کنید. پیش از آن باید بتوانید بدون کمک دست از صندلی بلند شوید و دوباره با کنترل بنشینید.
وسیله و ایمنی محیط: کف غیرلغزنده و یک صندلی محکم پشت سرتان بهعنوان مرجع عمق و تکیهگاه ایمنی؛ در شروع میتوانید پشت به دیوار بایستید.
وضعیت شروع: پاها به عرض شانه، نوک پاها رو به جلو یا کمی به بیرون، وزن روی وسط کف پا و تنه قائم با نگاه رو به جلو.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- عضلات شکم را ملایم فعال کنید و قفسهٔ سینه را باز نگه دارید.
- لگن را به عقب ببرید، انگار میخواهید روی صندلی پشت سرتان بنشینید.
- زانوها را فقط تا جایی خم کنید که ران از حد مجاز خمشدن لگن عبور نکند.
- یک لحظه در پایینترین نقطهٔ مجاز مکث کنید و ببینید زانوها به داخل نیفتاده باشند.
- با فشار از پاشنهها آرام بالا بیایید تا کاملاً صاف بایستید.
دامنه، سمت و محدودیت: عمق را حد مجاز خمشدن لگن تعیین میکند نه توان عضله؛ زانو در راستای پنجه بماند، پاشنه از زمین بلند نشود و کمر صاف بماند.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام پایین رفتن دم و هنگام بالا آمدن بازدم کنید؛ نفس را حبس نکنید، بهویژه اگر فشار خون بالا دارید.
مقدار و تکرار: تعداد تکرار، نوبتها و عمق نشستن باید مطابق برنامهٔ تقویتی شما باشد. پیش از لرزش پا یا از دسترفتن راستای زانوها استراحت کنید.
استراحت: میان نوبتها بایستید یا آرام راه بروید تا خستگی پاها برطرف شود. نوبت بعدی را با پاهای لرزان شروع نکنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: پاشنهها روی زمین میمانند، زانوها در راستای پنجه حرکت میکنند و کار در ران و باسن حس میشود نه در کمر.
فوراً متوقف کنید اگر: درد کشالهٔ ران، افتادن زانو به داخل یا ناتوانی در صاف نگهداشتن کمر رخ داد.
خطاهای رایج: پایین رفتن بیش از حد مجاز، افتادن زانوها به داخل، بلندشدن پاشنه از زمین و گردکردن کمر در پایین حرکت.
نسخهٔ آسانتر: عمق را تا حد نشستن روی لبهٔ صندلی و برخاستن کم کنید، یا با تکیه دادن پشت به دیوار و توپ پشت کمر تمرین کنید.
معیار پیشرفت: تکرار حرکت با حالت درست بدن و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس تعداد یا عمقِ مجاز را افزایش دهید، نه هر دو را همزمان.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی و کوفتگی ملایم ران در روز بعد طبیعی است؛ درد عمقی کشاله، حس گیرکردن یا تورم تازه نشانهٔ توقف و بازبینی با تیم درمان است.
۱۸) صدفی (باز کردن زانو در پهلو) (Clamshell)
پس از پایان ماه سوم و رفع محدودیت دورکردن و چرخاندن ران، در حالت خوابیده به پهلو زانوی بالایی را باز کنید و پاشنهها را به هم بچسبانید. تعداد تکرار و نوبتها طبق برنامهٔ فیزیوتراپی است. فوراً متوقف کنید اگر لگن چرخید یا درد یا احساس ناپایداری پیدا کردید.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: بازکردن کنترلشدهٔ زانو در پهلو، عضلات اطراف لگن را تمرین میدهد. این عضلات به کنترل لگن هنگام حرکت کمک میکنند.
مرحله و شرط شروع: پس از پایان ماه سوم، فقط با اجازهٔ تیم درمان و پس از رفع محدودیت دورکردن فعال و چرخاندن ران شروع کنید. پس از جراحی از کنار لگن (رویکرد لترال) یا ترمیم عضلات کناری لگن، گذشت زمان و بستهشدن زخم بهتنهایی اجازهٔ این تمرین نیست.
وسیله و ایمنی محیط: تشک یا تخت نهچندان نرم و یک بالش نازک زیر سر؛ اگر لگن هنگام دراز کشیدن به پهلو میچرخد، یک بالش بین کمر و دیوار بگذارید.
وضعیت شروع: روی پهلوی سالم، زانوها روی هم و کمی خم، پاشنهها چسبیده، لگن عمود بر تخت و کمر در حالت طبیعی.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- با دست بالایی جلوی بدن روی تخت تکیه بگیرید تا لگن نچرخد.
- پاشنهها را چسبیده نگه دارید و زانوی بالایی را مثل صدف باز کنید.
- دقیقاً تا جایی باز کنید که لگن ثابت بماند؛ همانجا لحظهای نگه دارید.
- زانو را آرام و کنترلشده به وضعیت شروع برگردانید.
- پیش از تکرار بعدی وضعیت لگن و کمر را دوباره بررسی کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: دامنه را چرخش لگن محدود میکند نه انعطاف مفصل؛ بهمحض اینکه لگن به عقب بچرخد یا کمر بپیچد، از دامنهٔ مفید عبور کردهاید. اگر محدودیت چرخش برایتان نوشته شده، همان مرز اعمال میشود.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام باز کردن زانو بازدم و هنگام بستن دم کنید؛ حرکت آرام و بدون فنر باشد.
مقدار و تکرار: تعداد تکرار و نوبتها باید مطابق برنامهٔ فیزیوتراپی شما باشد. پیش از چرخیدن لگن یا شروع درد، نوبت را تمام کنید.
استراحت: میان ستها به پشت برگردید و پاها را رها کنید؛ اگر عضلات کنار لگن سوزش گرفت، پیش از ست بعدی صبر کنید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: کار را در کنار لگن حس میکنید نه در کمر، و لگن در تمام حرکت عمود بر تخت باقی میماند.
فوراً متوقف کنید اگر: درد لگن پیدا کردید، کمر چرخید یا احساس ناپایداری مفصل داشتید.
خطاهای رایج: چرخاندن لگن به عقب برای باز کردن بیشتر، جداشدن پاشنهها، باز کردن با ضربه و حبس نفس.
نسخهٔ آسانتر: دامنه را نصف کنید یا زانوها را کمی بیشتر خم کنید تا حرکت راحتتر شود؛ در صورت نیاز فقط انقباض بدون حرکت را تمرین کنید.
معیار پیشرفت: تکرار حرکت با لگن کاملاً ثابت و بدون درد؛ سپس کش سبک بالای زانوها اضافه کنید، نه دامنهٔ بیشتر.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: سوزش ملایم کنار لگن طبیعی است؛ درد مفصل، احساس جابهجایی یا درد کمر نشانهٔ توقف و بازبینی با تیم درمان است.
۱۹) بالا و پایین رفتن از پله (Stair Climbing)
برای تمرین استقامت پس از پایان ماه سوم، با کمک نرده آرام از پلهها بالا و پایین بروید و عادی نفس بکشید. تعداد پلهها را با توان و برنامهٔ خود تنظیم کنید. فوراً متوقف کنید اگر لنگش، افزایش درد یا خستگی ناگهانی پا ایجاد شد.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: این تمرین استقامت و اعتماد به پا را در فعالیت روزمره بازمیگرداند. برای استفادهٔ ایمن از پله در خانه و بیرون، بالا و پایین رفتن از آن را تمرین میکنید.
مرحله و شرط شروع: این تمرین برای پس از پایان ماه سوم است؛ وقتی روی سطح صاف بدون لنگش راه میروید و از پلهٔ کوتاه با کنترل بالا میروید. برای پلههای ضروری خانه در هفتههای اول، روش آموزشدادهشده هنگام ترخیص را اجرا کنید.
وسیله و ایمنی محیط: پلکان با نردهٔ محکم و روشنایی کافی، کفش بسته و بدون حمل بار در دستها؛ در نوبتهای اول همراه یک پله پایینتر از شما بایستد.
وضعیت شروع: روبهروی پله بایستید، یک دست روی نرده، وزن روی هر دو پا، تنه قائم و نگاه به چند پلهٔ جلو نه به پاها.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- برای بالا رفتن، ابتدا پای سالم را روی پلهٔ بعد بگذارید.
- با فشار کنترلشده از همان پا بالا بیایید و سپس پای عملشده را کنار آن بیاورید.
- پیش از پلهٔ بعد یک لحظه بایستید و تعادل و راستای لگن را بررسی کنید.
- برای پایین آمدن، ترتیب را برعکس کنید: اول پای عملشده روی پلهٔ پایینتر، سپس پای سالم.
- در تمام مسیر دست را روی نرده نگه دارید و از دویدن یا دو پله یکی رفتن پرهیز کنید.
دامنه، سمت و محدودیت: بالا رفتن با پای سالم و پایین آمدن با پای عملشده شروع میشود؛ زانو در راستای پنجه بماند و ران از حد مجاز خمشدن لگن عبور نکند. چرخیدن روی پای ثابت روی پله ممنوع است.
تنفس، سرعت و ریتم: هنگام بالا و پایین رفتن عادی نفس بکشید و نفس را حبس نکنید. آرام حرکت کنید و پیش از خستگی پاها روی پاگرد استراحت کنید.
مقدار و تکرار: تعداد پلهها و نوبتها را با برنامهٔ فیزیوتراپی و توان خود تنظیم کنید. در تمام مسیر از نرده کمک بگیرید و پیش از خستگی پاها استراحت کنید.
استراحت: پیش از خستگی پاها روی پاگرد استراحت کنید؛ ادامهٔ مسیر با پای خسته احتمال لغزش را بیشتر میکند.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: لگن هنگام بالا رفتن همسطح میماند، تنه به یک طرف خم نمیشود و پایین آمدن بهاندازهٔ بالا رفتن کنترلشده است.
فوراً متوقف کنید اگر: درد رو به افزایش، لنگش یا خستگی ناگهانی پا پیدا کردید. در صورت تنگی نفس ناگهانی یا درد سینه، طبق بخش علائم هشدار اورژانسی اقدام کنید.
خطاهای رایج: کشیدن بدن با نرده بهجای فشار از پا، شروع بالا رفتن با پای عملشده، نگاهکردن مداوم به پاها و پایین آمدن با سرعت زیاد.
نسخهٔ آسانتر: تعداد پلهها را کم کنید، یا هر پله را دوپا (پلهبهپله) بالا بروید و بین دو مسیر استراحت بگذارید.
معیار پیشرفت: یک طبقه بالا و پایین بدون لنگش و بدون واکنش تا روز بعد؛ سپس تعداد طبقهها را زیاد کنید، نه سرعت را.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی عضلانی ران و ساق طبیعی است؛ درد عمقی مفصل، لنگش تازه یا احساس خالیکردن پا نشانهٔ توقف و تماس با تیم درمان است.
۲۰) افزایش تدریجی پیادهروی (Walking Progression)
پیادهروی را با قدمهای آرام و متعادل ادامه بدهید و مدت را کمکم بیشتر کنید. اگر نوبت قبلی درد، ورم یا لنگش را بیشتر کرده، به آخرین مقداری برگردید که علائم را بیشتر نکرده بود. فوراً متوقف کنید اگر درد رو به افزایش یا تورمی داشتید که با استراحت کم نمیشود.
توضیحات بیشترتوضیحات کمتر
هدف و چرایی: پیادهروی منظم به بهترشدن استقامت و هماهنگی قدمها کمک میکند. مدت مناسب، مدتی است که بتوانید با تعادل و بدون لنگش راه بروید.
مرحله و شرط شروع: از همان نوبتهای کوتاه هفتههای اول شروع میشود و پس از ماه سوم به شکل برنامهٔ منظم ادامه مییابد؛ افزایش مدت فقط وقتی مجاز است که نوبت قبلی بدون درد و بدون واکنش روز بعد گذشته باشد.
وسیله و ایمنی محیط: کفش بسته و پاشنهکوتاه، مسیر صاف و روشن و در صورت نیاز همان وسیلهٔ کمکی که تیم درمان تعیین کرده؛ در هوای سرد یا سطح لغزنده مسیر داخلی را انتخاب کنید.
وضعیت شروع: ایستادن قائم با وزن پخششده روی هر دو پا، شانهها آزاد، نگاه رو به جلو و وسیلهٔ کمکی (اگر دارید) در فاصلهٔ یک گام کوتاه جلوتر.
اجرای مرحلهبهمرحله:
- نوبت را با چند قدم آرام شروع کنید تا مفصل گرم شود.
- قدمها را هماندازه بردارید و روی هر دو پا زمان یکسانی بمانید.
- پاشنه را اول زمین بگذارید و وزن را بهآرامی از پاشنه به سمت پنجه منتقل کنید.
- هر بار که خواستید جهت را عوض کنید، چند قدم کوچک بردارید و روی پای ثابت نچرخید.
- نوبت را پیش از خستهشدن تمام کنید، نه وقتی دیگر توان ادامه ندارید.
دامنه، سمت و محدودیت: مسافت با معیار درد تعیین میشود نه با عدد؛ اگر لنگش شروع شد یعنی به مرز رسیدهاید. چرخش ناگهانی، سطح ناهموار و حمل بار سنگین در این مرحله جایی ندارد.
تنفس، سرعت و ریتم: تنفس باید در تمام مسیر راحت بماند و بتوانید همزمان صحبت کنید؛ اگر برای حرفزدن نفس کم میآورید، سرعت را کم کنید.
مقدار و تکرار: مدت هر نوبت را با حفظ راهرفتن روان و بدون افزایش درد یا لنگش، بهتدریج بیشتر کنید. اگر پس از نوبت قبلی علائم بیشتر شدهاند، به آخرین مقداری برگردید که علائم را بیشتر نکرده بود.
استراحت: چند نوبت کوتاه در روز بهتر از یک نوبت طولانی است؛ میان نوبتها بنشینید و در صورت ورم، پا را بالا بگذارید.
نشانهٔ اجرای صحیح و پاسخ قابلانتظار: طول قدم دو طرف یکسان است، لگن هنگام قدمبرداشتن نمیافتد و پس از نوبت، درد به حالت پیش از راهرفتن برمیگردد.
فوراً متوقف کنید اگر: دردی دارید که تا روز بعد باقی میماند، یا تورمی دارید که با استراحت کم نمیشود.
خطاهای رایج: زیاد کردن ناگهانی مسافت پس از یک روز خوب، ادامهدادن با لنگش، کنارگذاشتن زودهنگام وسیلهٔ کمکی و راهرفتن روی سطح ناهموار در شروع.
نسخهٔ آسانتر: مدت هر نوبت را کوتاه و تعداد نوبتها را بیشتر کنید، یا مسیر را به داخل خانه و سطح صاف محدود کنید.
معیار پیشرفت: وقتی چند نوبت را با تعادل و بدون افزایش درد، ورم یا لنگش انجام دادید، مدت را کمی بیشتر کنید. افزایش مدت را با کیفیت راهرفتن و علائم خود تنظیم کنید، نه با یک درصد ثابت هفتگی.
پاسخ طبیعی و نامطلوب: خستگی عمومی و کمی سفتی پس از راهرفتن طبیعی است؛ درد پایدار، تورمی که فروکش نکرده است یا بازگشت لنگش نشانهٔ زیادهروی و لزوم بازبینی با تیم درمان است.
🚗 زندگی روزمره و بازگشت به فعالیت
بازگشت ایمن زمانی رخ میدهد که فعالیت را با تعادل و کنترل مناسب، بدون درد تیز یا لنگش واضح انجام بدهید و علائم تا صبح روز بعد بیشتر نشوند. بازههای زمانی عمومی فقط راهنما هستند؛ سمت عمل، رویکرد جراحی، نوع شغل و گزارش عمل برنامه را تغییر میدهند.
🚗 رانندگی
مرور پژوهشها معمولاً بازگشت به رانندگی را حدود ۴ تا ۶ هفته پس از تعویض لگن گزارش میکند، اما رسیدن به این تاریخ بهتنهایی مجوز نیست. باید مسکن خوابآور مصرف نکنید، بتوانید بدون نقض احتیاطات سوار و پیاده شوید، واکنش کافی برای ترمز اضطراری داشته باشید و تیم درمان، بیمه و قوانین محل زندگی اجازه دهند. عمل پای راست، خودرو دندهای و ضعف باقیمانده ممکن است زمان را طولانیتر کنند.
💼 کار و کارهای خانه
کار پشتمیزی معمولاً زودتر از کار ایستاده، پلهدار، رانندگی حرفهای یا حمل بار قابلازسرگیری است. مرور پژوهشهای انجامشده دربارهٔ بازگشت به کار نشان میدهد نوع شغل و شرایط فردی تفاوت زیادی ایجاد میکند؛ بنابراین تاریخ واحدی برای همه مناسب نیست. با ساعت کمتر، وقفه برای راهرفتن و وظایف سبکتر شروع کنید و اگر درد یا لنگش تا روز بعد بیشتر شد، حجم کار را کاهش بدهید. جاروکردن سنگین، جابهجایی بار و چرخش همراه خمشدن را تا بازیابی کنترل به دیگران بسپارید.
🛏️ خوابیدن
طاقباز یا در وضعیتی بخوابید که با احتیاطات شما سازگار است. اگر خوابیدن به پهلو مجاز شد، معمولاً ابتدا پهلوی غیرعملشده با بالش میان رانها و زانوها راحتتر است؛ برای خواب روی سمت عملشده باید زخم تحمل فشار داشته باشد و تیم درمان اجازه دهد. بالش نباید پا را به چرخش یا نزدیکشدن ممنوع ببرد.
❤️ رابطهٔ جنسی
رابطهٔ جنسی وقتی مناسب است که جابهجایی، تحمل وزن و کنترل پا بدون درد تیز ممکن باشد؛ وضعیتی را انتخاب کنید که لگن عملشده حمایت شود و وارد خمشدن، نزدیککردن یا چرخش ممنوع نشود.
🕌 نماز
برای نماز تا زمانی که نشستن روی زمین، خمشدن و برخاستن ایمن نیست از صندلی یا حالت جایگزین استفاده کنید. بازگشت به زمین باید مرحلهای و پس از بررسی دامنه و تعادل باشد.
✈️ سفر
زمان سفر طولانی به خطر لخته، داروی پیشگیری و توان جابهجایی شما بستگی دارد؛ پیش از خرید بلیت با تیم درمان هماهنگ کنید. در خودرو یا هواپیما طبق امکان، نشستن طولانی را با پمپ مچ و چند قدم ایمن قطع کنید، آب کافی بنوشید و داروی نسخه را منظم ادامه بدهید. برای بازرسی فرودگاه وجود مفصل مصنوعی را اطلاع دهید؛ کارت پروتز جای بررسی امنیتی را نمیگیرد.
🏊 ورزش بلندمدت
پیادهروی، دوچرخه، شنا، گلف، دستگاه ورزشی با پدالهای متحرک در مسیر بیضی و فعالیتهای کمضربه معمولاً ترجیح دارند. شروع هر ورزش باید از زمان و شدت کم باشد و مهارت، تعادل و واکنش روز بعد را در نظر بگیرد. دویدن مداوم، پرش تکراری و ورزش برخوردی میتوانند بار مفصل را بیشتر کنند؛ دربارهٔ فعالیت موردنظر و تجربهٔ قبلی خود با جراح یا فیزیوتراپیست گفتوگو کنید.
❓ پرسشهای پرتکرار
۱) درد و ورم بعد از تعویض مفصل لگن تا چه زمانی طبیعی است؟
درد، کبودی و ورم در هفتههای نخست انتظار میروند و ممکن است پس از فعالیت یا عصرها بیشتر شوند، اما روند کلی باید رو به کاهش باشد. ورم میتواند تا پایین پا دیده شود. درد یا ورم تازه و شدید، درد یکطرفهٔ ساق، تب، ترشح زخم یا تنگی نفس در روند معمول قرار نمیگیرد.
۲) چرا پس از عمل احساس میکنم یک پا بلندتر شده است؟
ورم، سفتی عضلات، کجی پیشین لگن و عادت راهرفتن ممکن است در هفتههای اول احساس اختلاف طول ایجاد کنند. این احساس اغلب با بهبود قدرت و راهرفتن کمتر میشود. خودسرانه کفی نگذارید؛ اگر اختلاف محسوس باقی ماند یا درد و لنگش بیشتر شد، معاینه و اندازهگیری لازم است.
۳) صدای کلیک یا تقتق مفصل مصنوعی خطرناک است؟
صدای گهگاه و بدون درد، تورم، گیرکردن یا ناپایداری لزوماً نشانهٔ خرابی نیست. صدای تازه همراه درد، حس جابهجایی، کوتاهشدن یا چرخش غیرعادی پا یا افت ناگهانی عملکرد باید سریع بررسی شود.
۴) بیحسی پوست کنار برش جراحی برطرف میشود؟
بیحسی ناحیهای کوچک اطراف زخم به علت بریدن شاخههای ظریف پوستی شایع است و ممکن است طی ماهها کمتر شود، هرچند گاهی بخشی از آن باقی میماند. گسترش بیحسی، ضعف تازهٔ مچ یا انگشتان، درد سوزشی شدید، سردی یا تغییر رنگ پا نیازمند ارزیابی زودهنگام است.
۵) چه زمانی میتوانم واکر یا عصا را کنار بگذارم؟
وقتی بدون تکیهٔ سنگین، درد قابلتوجه، عدم تعادل، کوتاهکردن گام یا افت لگن راه میروید، فیزیوتراپیست میتواند کاهش وسیله را بررسی کند. عصا در دست مقابل لگن عملشده قرار میگیرد. کنارگذاشتن براساس کیفیت راهرفتن است، نه صرفاً گذشت چند روز.
۶) اگر احساس کردم مفصل از جا رفته است چه کار کنم؟
درد بسیار شدید و ناگهانی، تغییر شکل یا چرخش غیرعادی پا، کوتاهشدن ظاهری و ناتوانی در ایستادن میتواند با دررفتگی سازگار باشد. راه نروید و برای جاانداختن پا تلاش نکنید؛ در ایران با ۱۱۵ تماس بگیرید یا فوراً به اورژانس مراجعه کنید.
۷) چه زمانی میتوانم روی پهلوی عملشده بخوابم؟
وقتی زخم بسته است، فشار مستقیم درد قابلتوجه ایجاد نمیکند و تیم درمان با توجه به رویکرد جراحی اجازه داده باشد. معمولاً پهلوی غیرعملشده با بالش میان پاها زودتر قابلتحمل است. اگر خواب پهلو باعث درد، کشش زخم یا قرارگرفتن پا در وضعیت ممنوع میشود، به وضعیت مجاز قبلی برگردید.
۸) دوش، وان و استخر از چه زمانی مجازند؟
دوش به نوع پانسمان بستگی دارد: پوشش ضدآب سالم گاهی از روز بعد اجازه میدهد، در حالیکه با پانسمان معمولی اغلب زخم حدود ۵ تا ۷ روز خشک میماند. وان، استخر و جکوزی تا بستهشدن کامل و خشکی زخم و معمولاً دستکم ۳ تا ۴ هفته مجاز نیستند؛ دستور مرکز شما مقدم است.
۹) از چه زمانی میتوانم رانندگی کنم؟
بسیاری از منابع حدود ۴ تا ۶ هفته را گزارش میکنند، اما باید مسکن خوابآور قطع شده باشد، ورود و خروج از خودرو ایمن باشد و بتوانید بدون مکث ترمز اضطراری بگیرید. سمت جراحی و نوع خودرو مهماند؛ تأیید تیم درمان و شرایط بیمه را نیز رعایت کنید.
۱۰) بازگشت به کار چقدر طول میکشد؟
یک زمان ثابت وجود ندارد. کار نشسته با امکان وقفه معمولاً زودتر از شغل ایستاده، پلهدار، رانندگی طولانی یا حمل بار آغاز میشود. بازگشت مرحلهای، ساعت کمتر و سبکترکردن وظایف کمککنندهاند؛ توان راهرفتن، خواب، دارو و واکنش روز بعد از تاریخ تقویمی مهمترند.
۱۱) برای رابطهٔ جنسی چه احتیاطی لازم است؟
وقتی انتقال و تحمل وزن ایمن شده است، وضعیتی را انتخاب کنید که لگن حمایت شود و دامنه یا ترکیب ممنوع رویکرد جراحی ایجاد نشود.
۱۲) برای نماز چه احتیاطی لازم است؟
برای نماز میتوان موقتاً از صندلی استفاده کرد؛ نشستن روی زمین و برخاستن زمانی برمیگردد که دامنه، تعادل و قدرت کافی باشد.
۱۳) پیش از دندانپزشکی همیشه آنتیبیوتیک لازم است؟
خیر. راهنمای مشترک آکادمی جراحان ارتوپدی آمریکا (AAOS) و انجمن جراحان مفصل ران و زانوی آمریکا (AAHKS) در سال ۲۰۲۴ از آنتیبیوتیک پیشگیرانهٔ روتین برای همهٔ دارندگان پروتز پشتیبانی نمیکند. دندانپزشک را از مفصل مصنوعی مطلع کنید؛ سابقهٔ عفونت پروتز، وضعیت ایمنی و نوع اقدام میتوانند تصمیم را فردی کنند. آنتیبیوتیک باقیمانده را خودسرانه مصرف نکنید.
۱۴) آیا با مفصل مصنوعی لگن میتوان تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) انجام داد؟
وجود پروتز لگن معمولاً بهتنهایی مانع تصویربرداری تشدید مغناطیسی (MRI) نیست، اما نوع ایمپلنت و محل آن را به مرکز تصویربرداری بگویید. فلز ممکن است کیفیت تصویر نزدیک لگن را کاهش دهد و بررسی نهایی ایمنی و انتخاب توالی تصویربرداری بر عهدهٔ مرکز است.
۱۵) آیا پروتز لگن دستگاه فلزیاب فرودگاه را فعال میکند؟
ممکن است دستگاه هشدار دهد. پیش از بازرسی وجود مفصل مصنوعی را اطلاع دهید و برای بررسی تکمیلی زمان در نظر بگیرید. کارت یا گزارش عمل میتواند اطلاعات مفیدی بدهد، اما شما را از فرایند امنیتی معاف نمیکند.
۱۶) چگونه به دوام مفصل مصنوعی کمک کنم و چه پیگیریای لازم است؟
وزن مناسب، فعالیت منظم کمضربه، حفظ قدرت و تعادل، پیشگیری از افتادن و رسیدگی زودهنگام به عفونتها کمککنندهاند. از پرش و ضربهٔ تکراری بدون تأیید پرهیز کنید و ویزیت و تصویربرداری دورهای را طبق برنامهٔ جراح ادامه بدهید؛ عمر دقیق پروتز برای هر فرد قابلتضمین نیست.
✅ جمعبندی
پس از تعویض کامل مفصل لگن، سه کار همزمان اهمیت دارند: زخم و داروها را منظم مدیریت کنید، علائم هشدار را بهموقع بشناسید و حرکت و قدرت را براساس کیفیت راهرفتن و واکنش بدن مرحلهبهمرحله افزایش بدهید. تقویم یک راهنماست؛ نوع رویکرد، اقدامات همزمان و دستور ترخیص مرز واقعی هر مرحله را تعیین میکنند.
اگر دربارهٔ لگن خودتان، احتیاطهای حرکتی، وزنگذاری یا برنامهٔ تمرین سؤالی دارید، یا نشانهای دیدید که در این صفحه بهعنوان «تماس همان روز» آمده، با مطب دکتر جلیل عماد به شمارهٔ ۰۹۱۳۷۸۲۵۲۰۷ تماس بگیرید یا نوبت آنلاین رزرو کنید. در وضعیت اورژانسی منتظر پاسخ مطب نمانید.
برای آشنایی بیشتر با این حوزهٔ درمانی، صفحهٔ خدمت مرتبط را ببینید: تعویض و بازسازی مفصل
راهنماهای مرتبط: راهنمای پیش از عمل: عمل تعویض کامل مفصل لگن؛ راهنمای پیش از عمل · صفحهٔ خدمت: تعویض و بازسازی مفصل
این محتوا صرفاً برای آموزش عمومی تهیه شده و جایگزین معاینه، توصیهٔ پزشک معالج، برگهٔ ترخیص یا پروتکل اختصاصی جراح شما نیست. زمانبندی، دامنهٔ حرکت، تحمل وزن و مقدار تمرین با توجه به نوع عمل، اقدامات همزمان و شرایط هر فرد متفاوت است. دارو، پانسمان یا برنامهٔ تمرینی خود را بدون هماهنگی با تیم درمان تغییر ندهید.
📚 منابع علمی
📚 مشاهدهٔ منابع علمی
- Brown University Health / Newport Hospital — Total Hip Replacement Post-operative Rehabilitation Protocol, 2023.
- Royal National Orthopaedic Hospital — A Patient’s Guide to Anaesthetic Options for Hip or Knee Surgery.
- NICE — Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder (NG157), 2020.
- AAOS OrthoInfo — Activities After Total Hip Replacement.
- OSF HealthCare — Discharge Instructions for Hip Replacement.
- GOV.UK — Foreign travel advice: Iran — Getting help.
- AAHKS HipKneeInfo — Total Hip Replacement.
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center — About Your Hip Replacement Surgery.
- NHS — Anticoagulant medicines: Dosage.
- NHS — Anticoagulant medicines: Side effects.
- Allina Health — Home exercise program after total hip replacement.
- AAOS OrthoInfo — Total Hip Replacement Exercise Guide.
- Cambridge University Hospitals — Hip replacement (total): advice and exercises following, 2025.
- AAHKS — Home Therapy Exercises After Total Hip Replacement.
- Driving after total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis.
- Return to work following primary total hip arthroplasty: a systematic review and meta-analysis — Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 2023.
- AAOS/AAHKS — Prevention of Total Hip and Knee Arthroplasty Periprosthetic Joint Infection in Patients Undergoing Dental Procedures, 2024.
- ACR/RSNA RadiologyInfo — How to Prepare for an MRI Exam.
- Royal Devon University Healthcare NHS Foundation Trust — Your Exeter Primary Hip Replacement, 2023.
- North Tees and Hartlepool NHS — Hip replacement.
- ACR/RSNA RadiologyInfo — Musculoskeletal MRI.
- NHS — Complications of a hip replacement.
- Flagstaff Bone & Joint — Total Hip Replacement: Surgery Information.
- Yale New Haven Hospital — Your Guide to Joint Replacement Surgery.
- NICE — Venous thromboembolism in over16s (NG89), 2018.
- United Lincolnshire Hospitals — Frequently asked questions: total hip replacement.
دکتر جلیل عماد
متخصص و جراح ارتوپدی، دارای بورد تخصصی جراحی استخوان و مفاصل؛ با سالها تجربه در تعویض مفصل زانو و لگن، آسیبهای ورزشی و آرتروسکوپی در اصفهان.
مقالات مرتبط
عمل تعویض کامل مفصل لگن؛ راهنمای پیش از عمل
پیش از تعویض مفصل لگن چه باید بدانید: آرتروز لگن چیست، اگر عمل نکنید چه میشود، چطور آماده شوید، در اتاق عمل چه میگذرد و پاسخ ۲۰ پرسش دربارهٔ بازگشت به زندگی روزمره.
عمل جراحی تعویض کامل مفصل زانو؛ مراقبت و بازتوانی
مراقبت پس از تعویض مفصل زانو را مرحلهبهمرحله بخوانید؛ از زخم و دارو تا تمرینهای سه ماه نخست. پیشرفت به درد، ورم و توان حرکت شما بستگی دارد.
بازسازی رباط صلیبی قدامی
مراقبت و بازتوانی پس از بازسازی رباط صلیبی قدامی؛ اگر همراه عمل، منیسک شما هم ترمیم شده، نسخهٔ خودتان را بالای مقاله انتخاب کنید — نوع ترمیم، وزنگذاری و خم زانوی هفتههای اول را تعیین میکند.
